Archidiecezja 

Szczecińsko-Kamieńska

Wydział  Wychowania  Katolickiego

Kurii  Metropolitalnej

                      Adres strony: www.wwk.szczecin.kuria.pl

                      e-mail: wwk@kuria.pl

                      Adres:  Papieża Pawła VI nr 4; 71-459 Szczecin

                      Telefon: 0-91-454-22-92

                      Fax: 0-91/453-69-08     

                                                                                                                                                                                                  

                      redakcja ks. Piotr Skiba, e-mail: p.skiba@kuria.pl

 

Strona główna
Struktura
Terminarz 2006/2007
Dokumenty
Zeszyty katechetyczne
Pomoce
Linki
foto

Programy i podręczniki obowiązujące
w Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej

 

KONKURS

 BENEDYKT XVI W POLSCE

 

 

ks. Jacek Kordzikowski

 

 

ZAŁOŻENIA DYDAKTYCZNE ODNOWY KATECHETYCZNEJ WEDŁUG NOWEGO DYREKTORIUM OGÓLNEGO O KATECHIZACJI

 

 

 

Dla właściwego zrozumienia problemu dydaktyki katechetycznej w nowym Dyrektorium ogólnym o katechizacji,  tytułem wstępu należy zasygnalizować niektóre ogólne różnice pomiędzy Dyrektorium aktualnym a Instrukcja katechetyczną z 1971 roku.

Przede wszystkim II część Instrukcji z 1971 roku była zatytułowana: Posługa słowa. Obecne Dyrektorium tytułuje odpowiadającą jej część I: Katecheza w misji ewangelizacyjnej Kościoła. Znacznie szerzej traktuje nowe Dyrektorium o zagadnieniu ewangelizacji, a także wprowadza rozważania o katechumenacie chrzcielnym jako inspiracji dla katechezy w Kościele. Jednak, jedną z najważniejszych różnic pomiędzy poprzednim a obecnym Dyrektorium jest zmiana terminologii. Dotychczas ewangelizację  definiowano jako pierwsze, poprzedzające katechezę, głoszenie wiary. Natomiast nowe Dyrektorium ujmuje ewangelizację jako proces, przez który Kościół, poruszany przez Ducha Świętego, głosi i rozpowszechnia Ewangelię na całym świecie. W ramach ewangelizacji Kościół głosi Dobrą Nowinę o zbawczym zamyśle Ojca, a w sakramentach komunikuje dary Boże.  Podstawowym elementem ewangelizacji jest posługa Słowa, choć nie wyczerpuje ona całej rzeczywistości ewangelizacji, jako że należy do niej również komunikowanie darów Bożych. Ewangelizacja dokonuje się przez czyny i słowa. Jest ona równocześnie świadectwem i głoszeniem, słowem i sakramentem, nauczaniem i zaangażowaniem.  W ten sposób okazuje się, że ewangelizacja nie ma charakteru jednorodnego, że nie może być utożsamiana jedynie z posługą Słowa. Sprowadzanie jej tylko do wymiaru głoszenia powoduje okaleczenie, zubożenia (DOK 46).

Jak wynika z powyższej wypowiedzi nowe Dyrektorium z jednej strony mówi o potrzebie szerszego działania na rzecz ewangelizacji, a z drugiej przypomina, że dzieło to nie odnosi się tylko do dziedziny posługi Słowa, ale do całości misji, którą Kościół wypełnia w dzisiejszych czasach. Konsekwentnie przypomina, że misja Kościoła odbywa się w określonym czasie, który podlega zmianom. Jak łatwo można zauważyć w tym upływającym czasie zmieniają się oczekiwania, wymogi i potrzeby ludzi, którym głoszona jest ewangelia. Co oznacza, że w przekazie katechetycznym - jak czytamy w dokumencie - Kościół nie posiada „własnej ani też jedynej metody”, lecz stosuje metody stosowne i właściwe dla danego czasu. Różnorodność zaś metod jest oznaką pewnego dynamizmu i bogactwa, a jednocześnie oznaką szacunku względem adresatów. Dydaktyka katechetyczna ma na celu wychowanie w wierze, korzysta przy tym z osiągnięć nauk pedagogicznych oraz nauki o komunikacji. Można by się w tym miejscu zapytać czy i w jaki sposób w źródłach Objawienia chrześcijańskiego istnieją wskazania pedagogiczne - swoistego rodzaju pedagogia Boża, która by warunkowała i kwalifikowała ludzkie oddziaływanie katechety       w procesie wychowania w wierze. Odnośnie do tej kwestii nowe Dyrektorium stwierdza: Analogicznie do zwyczajów ludzkich i zgodnie z kategoriami kulturowymi czasu Bóg w Piśmie Świętym jest widziany jako miłosierny ojciec, nauczyciel, mędrzec, który przyjmuje człowieka - jednostkę i wspólnotę - w takiej kondycji, w jakiej się znajduje, wyzwala go z więzów zła, przyciąga do siebie więzami miłości, pomaga wzrastać w sposób stopniowy i cierpliwy do dojrzałości wolnego syna, wiernego i posłusznego Jego słowu. W tym celu jako genialny i przenikliwy wychowawca, Bóg przekształca koleje losu swojego narodu w lekcji mądrości, dostosowując się do różnego wieku i sytuacji życiowych (...) DOK 139.

 

Podobnie można wskazać na podstawowe elementy pedagogii Jezusa, które można odnaleźć w Ewangelii: przyjęcie drugiego, w szczególności małego, ubogiego, grzesznika, jako osoby umiłowanej i szukanej przez Boga; szczere głoszenie królestwa Bożego jako dobrej nowiny prawdy i pocieszenia Ojca; styl delikatnej i silnej miłości, która wyzwala od zła i rozwija życie; naglące zaproszenie do postępowania podtrzymywanego przez wiarę w Boga, przez nadzieję Królestwa i przez miłość do bliźniego; wykorzystanie wszystkich bogactw komunikacji międzyosobowej, jako słowo; liczenie, metafora, obraz, przykład, wiele różnych znaków, jakie czynili biblijni prorocy. Zapraszając uczniów, aby szli za Nim do koca i nie patrząc wstecz, Chrystus powierza im swoją pedagogię wiary jako pełne dzielenie się swoją sprawą i swoim przeznaczeniem (DOK 140).

 

1.       Znaczenie wspólnoty i poszczególnej osoby dla posługi ewangelizacyjnej dzieła katechetycznego

 

Kościół jako nauczyciel wiary, ma aktualizować i przedłużać pedagogię Ojca i Syna (por. DOK 141). W pedagogii wiary Kościoła zostaje zaakcentowana wartość wspólnoty chrześcijańskiej - żywej katechezy  i pierwszorzędnego miejsca katechezy (DOK 141). Dla przekazu katechetycznego szczególnie ważne znaczenie posiada więc wspólnota chrześcijańska, która jest konkretnym i wzorcowym, odniesieniem dla drogi wiary pojedynczych osób. Ma to miejsce wówczas, gdy wspólnota staje się źródłem, miejscem i celem katechezy.

Pedagogia katechetyczna jest skuteczna w takiej mierze, w jakiej wspólnota chrześcijańska staje się konkretnym i wzorcowym odniesieniem dla drogi wiary pojedynczych osób. Dzieje się tak wtedy, gdy wspólnota staje się źródłem, miejscem i celem katechezy. Konkretnie więc wspólnota chrześcijańska staje się widzialnym miejscem świadectwa wiary, troszczy się o formację swoich członków, przyjmuje ich jako rodzina Boża, starając się oto, by być żywym i stałym środowiskiem wzrostu wiary (DOK 158).

Ponadto, w procesie katechetycznym ważną rolę odgrywa grupa. Sprzyja ona socjalizacji dzieci, dla młodzieży stanowi jakby żywotną konieczność w formowaniu osobowości, u dorosłych rozwija styl dialogu, dzielenia się i współodpowiedzialności chrześcijańskiej. Katecheta, który jest jednym z członków grupy, powinien umieć ją dowartościować i dążyć do tego, aby w jej ramach, w imieniu Kościoła, być aktywnym świadkiem Ewangelii. Ponadto, grupa chrześcijańska powinna stanowić środowisko, w którym jest możliwe przeżywanie doświadczenie wspólnoty oraz być formą uczestniczenia w życiu Kościoła, znajdując w szerszej wspólnocie eucharystycznej swój cel i swój pełny wyraz. Oprócz publicznego i wspólnotowego głoszenia Ewangelii zawsze pozostaje niezbędny kontakt osoby z osobą, zgodnie z przykładem Jezusa  i Apostołów. W ten sposób łatwiej angażuje się sumienie osobiste, dar wiary, co jest właściwe działaniu Ducha Świętego, a siła przekonywania jest znacznie większa (DOK 158).

W całości procesu przekazu katechetycznego Dyrektorium wskazuje na konieczność stosowania pedagogii dialogu i pedagogii znaku: gdzie spotykają się słowa i czyny, nauczanie i doświadczenie (DOK 143). Inne elementy to chrystocentryzm, wspólnotowe doświadczenie wiary, odniesienie się do miłości Boga. Katecheza kształtuje się więc jako proces, droga lub wędrówka w pójściu za Chrystusem. Ewangelii w Duchu Świętym do Ojca, podjęte w celu osiągnięcia dojrzałości wiary według miary daru Chrystusowego (Ef 4, 7) oraz możliwości i potrzeb każdego (DOK 143).

Dyrektorium  podobnie jak i jego poprzednia jego wersja opowiada się za różnorodnością metod w katechezie Jak wyżej wspominano: W przekazywaniu wiary Kościół nie posiada własnej ani też jedynej metody, lecz w świetle pedagogii Bożej wybiera metody danego czasu. Przyjmuje w sposób wolny «wszystko, co jest prawdziwe, co godne, co sprawiedliwe...» syntezując wszystkie elementy, które nie sprzeciwiają się Ewangelii, i włącza je w służbę na jej rzecz. (...) Metodologia katechetyczna ma na celu wychowanie wiary; wykorzystuje ona w katechezie nauki pedagogiczne i nauki o komunikacji; uwzględnia liczne i znaczne osiągnięcia katechetyki współczesnej  (DOK 148).

 

2. Treść a metoda

 

Mówiąc o relacji między treścią a metodą w katechezie, Dyrektorium wyklucza relację neutralności, postulując jednocześnie potrzebę korelacji i wzajemnego oddziaływania: Dobra metoda katechetyczna jest gwarancją wierności w stosunku do treści (DOK 149). Zasada „wierności Bogu i człowiekowi” nie pozwala na dokonywanie wszelkich przeciwstawień, sztucznych podziałów czy domniemanej neutralności pomiędzy metodą a treścią. Treść katechezy nie jest  więc obojętna dla żadnej metody. Wybór metody powinien być odpowiedni do natury orędzia, do jego źródeł i języka, do konkretnych uwarunkowaniach wspólnoty kościelnej oraz do poszczególnych wiernych, którzy uczestniczą w katechezie. Ze względu na znaczenie w tradycji, jak i aktualności katechetycznej na przypomnienie zasługują: metoda stosowania Biblii, metoda lub „pedagogia dokumentu” Symbolu wiary, metoda znaków liturgicznych i eklezjalnych, metoda komunikacji przez środki społecznego przekazu (por. DOK 149).

Od strony procesu poznawczego mowa w rozważanym dokumencie o metodzie indukcyjnej i dedukcyjnej: Metoda indukcyjna polega na przedstawieniu faktów (zdarzeń biblijnych, aktów liturgicznych, wydarzeń z życia Kościoła i życia codziennego...) w celu określenia znaczenia, jakie mogą mieć w Objawieniu Bożym. Jest to droga bardzo korzystna, ponieważ jest zbliżona do ekonomii Objawienia; odpowiada ona głębszym wymiarom ducha ludzkiego, który dochodzi do poznania rzeczy niezrozumiałych przez rzeczy widzialne; jest także zgodna z cechami charakterystycznymi poznania wiary, które jest poznaniem przez znaki. Metoda indukcyjna nie tylko nie wyklucza, ale wymaga metody dedukcyjnej, która wyjaśnia i opisuje fakty, wychodząc od ich przyczyn (DOK 150).

Wychodząc na przeciw dwóm skrajnym opiniom, to jest uczenia się na pamięć zbyt wielu treści katechezy i drugiej akcentującym zbytnio rolę spontaniczności, dyskredytując tym samym rolę pamięci w procesie dydaktycznym, Dyrektorium zwraca uwagę na wartość zapamiętywania jako środka dydaktycznego. Przedmiotem zapamiętywania powinny stać się przede wszystkim główne formuły wiary, ponieważ zapewniają jej najbardziej precyzyjny wykład oraz gwarantują wspólne dziedzictwo doktrynalne, kulturowe i językowe. (...) Należy do tego włączyć ponadto niektóre większe formuły i teksty z Biblii, z dogmatu, liturgii oraz dobrze znane modlitwy tradycji chrześcijańskiej (Symbol Apostolski, Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo...) (DOK 154).

 

3. Adresaci katechezy

 

Dyrektorium poświęca bardzo wiele uwagi adresatom katechezy i stwierdza: W procesie katechetycznym adresat powinien być czynnym, świadomym i odpowiedzialnym podmiotem, a nie neutralnym, liczącym i biernym odbiorcą (DOK 167). Jest to zgodne zarówno z wymogami autentycznego dialogu międzyosobowego, jak również z ekonomią zbawienia, która się opiera na dialogu pomiędzy Bogiem a człowiekiem (DOK 157).

 

 

 

 

4. Rola katechety

 

Żadna choćby najbardziej skuteczna metoda nie zastąpi jednak katechety. Jest on bezpośrednim mediatorem, który ma ułatwić komunikację pomiędzy człowiekiem a Bogiem oraz z osobami we wspólnocie. Z tego powodu katecheta powinien się zaangażować, by jego wizja kulturowa, pozycja społeczna i styl życia nie stawiały przeszkód na drodze wiary, tworząc warunki bardziej sprzyjające temu, by orędzie chrześcijańskie było szukane, przyjmowane i pogłębiane. Istotne wreszcie znaczenie  dla posługi katechetycznej ma relacja osobowa katechety do osoby katechizowanej. Poprzez towarzyszenie katecheta pełni najcenniejszą służbę w ramach działalności katechetycznej, tzn. pomaga katechizowanemu w odczytaniu powołania (DOK 156).

W formacji katechetów Dyrektorium wskazuje na trzy podstawowe wymiary, które decydują o jakości oddziaływania katechetycznego. Jest to: wymiar personalny - być, wymiar poznawczo-doktrynalny - wiedzieć oraz wymiar operatywny - umieć działać.

 

-          Być katechetą:

Spójność wewnętrzna między wiarą a życiem warunkuje wzrost w wierze w kierunku

jej pełnej  dojrzałości. W pierwszym rzędzie Dyrektorium mówi o potrzebie katechetów obdarzonych: głęboką wiarą, wyrazistą tożsamością chrześcijańską i eklezjalną oraz głęboką wrażliwością społeczną (DOK 237). To niektóre aspekty, które wydają się przeważającymi w tej fizjonomii wewnętrznej wychowawcy chrześcijańskiego, który chce mieć wpływ ewangelizacyjny. Są to ponadto, cechy charakterystyczne pewnej tożsamości i duchowości, które znajdują swój element jednoczący i dynamiczny w dążeniu do dojrzałości w wierze. Mieć na uwadze wymiary charakteryzujące dojrzałość w wierze i stawiać je jako cel w pracy formacyjnej z nauczycielami stanowi z pewnością zadanie o wielkim zasięgu i gwarantującym skuteczność wychowawczą w programie wychowawczym szkoły. Ponadto, podkreśla się, że „nie można być nauczycielem i wychowawcą wiary innych, jeśli nie jest się przekonanym i wiernym uczniem Chrystusa w Jego Kościele” (DOK 142).

 

-          Wiedzieć katechety ewangelizatora:

Oznacza to dialog pomiędzy wiarą a kulturą, ciągłe wzrastanie w wierze. Katecheta

powinien respektować zasadę wierności Bogu i człowiekowi poprzez znajomość prawd wiary i znajomość człowieka żyjącego w określonym kontekście społeczno-kulturowym. Oprócz tego, że jest świadkiem, katecheta powinien być nauczycielem, który uczy wiary... (DOK 240). Dyrektorium zwraca uwagę na potrzebę ustawicznego czerpania z dorobku nauk humanistycznych: Jest konieczne, aby katecheta zapoznał się przynajmniej z niektórymi podstawowymi elementami psychologii: z dynamizmami psychologicznymi, jakie poruszają człowieka; ze strukturą osobowości; z potrzebami i najgłębszymi aspiracjami serca ludzkiego; z psychologią ewolucyjną i etapami życia ludzkiego, z psychologią religijną i doświadczeniami, które otwierają człowieka na misterium tego, co święte. Nauki społeczne zapewniają poznanie kontekstu społeczno kulturowego, w którym człowiek żyje i który na niego mocno oddziałuje (DOK 242).

 

-          Umieć działać katechety ewangelizatora:

Wymaga to kwalifikacje oraz formacja permanentna. Umiejętność działania katechety

jest dziedziną zróżnicowaną ze względu na różnorodność zadań, jakie się spełnia w szkole. W tym kontekście jednakże należy zwrócić uwagę, że działalność ewangelizacyjna w szkole domaga się kompetencji zawodowych, czasami nie wystarczy dobra wola czy improwizacja, scedowanie na innych odpowiedzialności duszpasterskiej. Do kwalifikacji „zawodowych” katechety należą np.: zdolność animowania grup, umiejętność organizowania otwartych dyskusji i debat, zdolność zachęcenia do lektury Pisma św., rozumienia dokumentów Kościoła, odczytywania symbolu, zdolność prowadzenia dialogu interdyscyplinarnego i kulturowego, krytyczne stosowanie i relacja do środków społecznego przekazu itd.

 

5. Szkoła miejscem posługi Słowa

 

 Nowe Dyrektorium ukazuje lekcje religii w szkole jako możliwość podjęcia ze światem, z różnymi dziedzinami wiedzy dialogu interdyscyplinarnego i szansę na inkulturację wiary. Dialog interdyscyplinarny jest poszukiwaniem tego, co łączy współczesną kulturę z wiarą. Człowiek - zdaniem Jana Pawła II - żyje życiem prawdziwie ludzkim dzięki kulturze. Jest podmiotem, a także jedynym przedmiotem i celem kultury, stanowi dla niej fakt pierwotny i podstawowy. Kultura zatem w sposób szczególny ukazuje godność człowieka, o którym wiara uczy, że jest stworzony na obraz Boży. Więź, jaka istnieje pomiędzy kulturą i wiarą, ma ogromne znaczenie wychowawcze, a ukazanie jej przyczynia się do zintegrowania wychowania naturalnego i religijnego.

Ponadto, Dyrektorium zwraca uwagę, że nauczanie religii powinno być systematyczne i poddane takim samym wymogom organizacyjnym, jak inne przedmioty szkolne, a nadto powinno ono ukazywać orędzie i wydarzenie chrześcijańskie z taką samą powagą i głębią, z jaką przedstawiają swoje treści inne przedmioty. W tym też sensie nauczanie religii, widziane ze strony szkoły, jest elementem koniecznego dialogu interdyscyplinarnego, czymś, co integruje różne spojrzenia na rzeczywistość.

 

Szczecin, wrzesień 1998 r.

 

Zeszyty Katechetyczne 4 (1998), nr 10, s. 32-40

Strona główna | Struktura | Terminarz 2006/2007 | Dokumenty | Zeszyty katechetyczne | Pomoce | Linki | foto

W razie problemów lub pytań użyj tego kontaktu w sieci web: ks. Piotr Skiba
Ostatnia aktualizacja: 31 sierpnia 2006.