Archidiecezja 

Szczecińsko-Kamieńska

Wydział  Wychowania  Katolickiego

Kurii  Metropolitalnej

                      Adres strony: www.wwk.szczecin.kuria.pl

                      e-mail: wwk@kuria.pl

                      Adres:  Papieża Pawła VI nr 4; 71-459 Szczecin

                      Telefon: 0-91-454-22-92

                      Fax: 0-91/453-69-08     

                                                                                                                                                                                                  

                      redakcja ks. Piotr Skiba, e-mail: p.skiba@kuria.pl

 

Strona główna
Struktura
Terminarz 2006/2007
Dokumenty
Zeszyty katechetyczne
Pomoce
Linki
foto

Programy i podręczniki obowiązujące
w Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej

 

KONKURS

 BENEDYKT XVI W POLSCE

 

 

ks. Jan Szpet

Poznań

 

 

PROGRAM  KATECHETYCZNY  ZREFORMOWANEJ  POLSKIEJ  SZKOŁY

 

 

1. Motywy podjęcia prac nad nowym programem

 

Rozpoczynający się nowy rok szkolny, przypadający na przełom wieków, przynosi dwie nowe propozycje niezbędne w działalności katechetycznej. Stanowią je: Podstawa programowa nauki religii dla szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadpodstawowych [i] oraz Program nauki religii.

Należy wskazać kilka zasadniczych motywów, które skłoniły do podjęcia prac nad tymi dokumentami. Realizowany dotychczas program ma już swoją historię. Tworzony był w sytuacji nauczania religii organizacyjnie i programowo związanego przede wszystkim ze strukturami kościelnymi. Podejmował wymogi stawiane przez nauczanie soboru watykańskiego II, odnowę katechetyczną oraz uwarunkowania realizacyjne katechezy czasów rozdziału katechezy od szkoły.

Od lat 1961 - 1971, kiedy to tworzono dotychczasowy program, upłynęło już sporo czasu. Zmieniły się warunki społeczno-polityczne, zmieniło się społeczeństwo. Dokonywano wielu modyfikacji po powrocie religii do szkół, które polegały głównie na adaptacjach katechezy do warunków szkolnych. Obecnie, w nowej sytuacji słuszne wydaje się, że program winien być zintegrowany ze szkolnym systemem kształcenia. Także motywem wymuszającym zmianę programu jest identyfikacja i poziom religijnego zaangażowania uczestników lekcji religii. Można zaobserwować zasadniczo trzy kategorie uczestniczących w nich uczniów: wierzący; w stanie poszukiwania lub wątpiący religijnie, indyferentni; zagubieni, niewierzący, ateiści. Każda z tych grup wymaga odpowiedniego stopnia dostosowania, uwzględnienia działania ewangelizacyjnego.

Ostatnie lata obfitują  w znaczące dokumenty związane z nauczaniem religii. W 1992 r. opublikowano Katechizm Kościoła katolickiego - akt nauczania urzędowego Papieża, przez który w naszych czasach syntetyzuje on normatywnie  całość wiary katolickiej. Stanowi on punkt odniesienia oraz pomoc do opracowania nowych katechizmów lokalnych, przystosowanych do różnorakich środowisk i kultur (DOK 120 - 121). W 1997 r. zostało opublikowane Dyrektorium ogólne o katechizacji. Narzędzia te, choć różne, komplementarnie służą działalności katechetycznej Kościoła. Z wcześniejszych należy wskazać Evangelii nuntiandi i Catechesi tradendae. Jako czwarty motyw podjęcia prac nad nowym programem należy wskazać wprowadzaną przez Ministerstwo Edukacji Narodowej reformę systemu edukacji w Polsce[ii] .

 

2. Zasady reformy kształcenia w polskiej szkole

 

Podejmując zagadnienie reformy programu nauczania religii w polskiej szkole, należy odwołać się do założeń wprowadzanej reformy systemu edukacji. Jako punkt wyjściowy przyjęto w niej m. in. to, że wychowanie i kształcenie w pracy szkoły powinno stanowić integralną całość. Winna być zachowana właściwa proporcja między przekazem informacji a rozwijaniem umiejętności i wychowaniem; podmiotem wychowania i kształcenia jest uczeń - jego potrzeby rozwojowe, a nie wymogi przedmiotów; należy dążyć do integrowania poszczególnych dziedzin wiedzy[iii].

Autorzy reformy wskazują na trzy zasady, które stoją u podstaw kształcenia[iv]. Pierwszą  z nich jest usunięcie nadmiaru wiadomości encyklopedycznych i skoncentrowanie uwagi na rozwinięciu samodzielnego myślenia uczniów oraz pozyskiwaniu, selekcjonowaniu i przetwarzaniu potrzebnych informacji. Druga zakłada wprowadzenie autonomii programowej szkół. Nauczyciel określonego przedmiotu będzie mógł wybierać z katalogu dopuszczonego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej program, który będzie realizował; będzie mógł go modyfikować lub przedstawić swój własny - autorski.

 

Reforma zakłada przywrócenie szkole charakteru wychowawczego. Za priorytety wychowawcze uznano: pomoc w uzyskaniu orientacji etycznej i hierarchizacji wartości, personalizację życia w rodzinie, w grupie koleżeńskiej, w szerszej społeczności, kształtowanie etyki pracy itp.[v].

Zmienia się także spojrzenie na filozofię kształcenia na poszczególnych etapach[vi]. Założono wyraźny podział stopni, stosownie do etapu: od aktywności poprzez samodzielność do dojrzałości. Szkoła podstawowa ma umożliwić poznanie świata w jego jedności i złożoności, wspomagać samodzielność uczenia się, inspirować uczniów do wyrażania własnych opinii i przeżyć, rozbudzać  ciekawość poznawczą oraz motywację do dalszej edukacji[vii]. Plany nauczania na tym etapie nie wyróżniają przedmiotów, lecz zintegrowane dyscypliny. Proponuje się kształcenie w pełni zintegrowane[viii]. Z niego zostały wyodrębnione w klasach I - III godziny do dyspozycji dyrektora oraz religia/etyka.

W klasach IV - VI proponuje się kształcenie blokowe, przedmioty oraz ścieżki edukacyjne. Przez blok przedmiotowy rozumie się zintegrowane nauczanie i kształtowanie umiejętności z różnych dziedzin wiedzy, realizowane w toku jednolitych zajęć edukacyjnych. Ścieżki edukacyjne to zestaw treści i umiejętności o istotnym znaczeniu wychowawczym, których realizacja może odbywać się w ramach nauczania różnych przedmiotów (bloków przedmiotowych) lub w postaci odrębnych zajęć. Będą one miały charakter zajęć modułowych, w czasie których nauczyciele różnych przedmiotów przedstawią wiedzę na pewien wycinkowy, ale ważny dla uczniów temat. Religia na tym etapie edukacyjnym, jak i pozostałych, nie wchodzi w skład żadnego z bloków przedmiotowych i ścieżek edukacyjnych.

Celem nauki w gimnazjum, obok wspomagania rozwoju ucznia jako osoby i wprowadzania w życie społeczne, będzie wprowadzenie uczniów w świat wiedzy naukowej poprzez poznanie języka, pojęć, twierdzeń i metod właściwych dla wybranych dyscyplin naukowych; rozbudzanie i rozwijanie indywidualnych zainteresowań; wdrożenie do samodzielności, pomoc w podejmowaniu decyzji dotyczącej kierunku dalszej edukacji; wprowadzenie w świat kultury i sztuki oraz rozwijanie umiejętności społecznych[ix]. Obok przedmiotów (bloków przedmiotowych) będą istniały ścieżki edukacyjne. Celem nauki w szkołach ponadpodstawowych jest  rozszerzenie wiedzy i umiejętności ucznia zgodnie z jego zainteresowaniami i zdolnościami, ułatwienie samoidentyfikacji kulturowej, przygotowanie do prawidłowego funkcjonowania w życiu rodzinnym i społecznym; sprzyjanie rozwojowi samodzielnego i krytycznego myślenia oraz wspieranie rozwoju twórczości[x].

 

3. Nauka religii w zreformowanej szkole

 

Już pobieżna analiza założeń reformy szkolnej pozwala dostrzec, iż zamierzenie jej  polega na zintegrowaniu treści kształcenia. Służą temu zajęcia na pierwszym etapie edukacji, bloki przedmiotowe oraz ścieżki edukacyjne począwszy od klasy czwartej szkoły podstawowej. Autorom reformy zależy na ukazaniu jedności prawdy, choć postrzeganej  w różny sposób i przez różne dyscypliny. Jest to ważne także dla nauki religii. Dla przykładu niejednokrotnie można było spotkać uczniów, którym trudno było utożsamić np. Abrahama z lekcji historii z Abrahamem z lekcji religii. Nauka religii została wyodrębniona z nauczania blokowego i ścieżek edukacyjnych. Nie łączy się z żadną z nich. Ramowy plan przewiduje dwie godziny tygodniowo zajęć nauki religii  na każdym poziomie kształcenia. Nie oznacza to dla niej “życie swoim życiem”, pozostawanie na uboczu, ale stanowi wyzwanie. Zadanie katechezy polega na włączeniu się             w tworzenie programu wychowawczego szkoły oraz poszukiwanie możliwości integracji treści nauki religii z przedmiotami i ścieżkami edukacyjnymi jako wyraz podjęcia zadań nakreślonych w Dyrektorium ogólnym  o katechizacji, kiedy mówi się o korelacji i dialogu interdyscyplinarnym (DOK 71) oraz ducha reformy. Zadaniem nauki religii jest spełnienie zadań szkoły, a przede wszystkim w jak najpełniejszy sposób służenie uczniom. Szkoła winna integrować treści kształcenia religijnego z kształceniem świeckim. Niektórzy nauczyciele mogą nie widzieć potrzeby integrowania wiedzy świeckiej jako jedynie naukowej z wiedzą religijną uważaną za irracjonalną. Korelacja musi być podjęta na centralnej płaszczyźnie programowej.

Jej zadaniem będzie zintegrowanie, pogłębienie treści, uniknięcie jednostronności, doskonalenie wyrażania myśli, logicznego argumentowania, przygotowanie do apostolstwa, umiejętności mówienia o Chrystusie i wierze w środowisku życia. Integracja winna dotyczyć języka polskiego, historii, biologii, filozofii, wiedza o społeczeństwie, etyki. Inna forma tej współpracy będzie miała miejsce  w ramach realizacji międzyprzedmiotowych ścieżek edukacyjnych.

 

4. Podstawa programowa nauki religii

 

Punktem odniesienia dla tworzonych programów (centralnie czy na terenie szkół, a zatwierdzanych przez władze nadzoru pedagogicznego) jest podstawa programowa; w odniesieniu do nauki religii Podstawa programowa nauki religii dla szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadpodstawowych[xi]. Odzwierciedla ona podział na trzyletnie okresy edukacyjne, dostosowane do okresów rozwojowych ucznia: etap pierwszy obejmuje klasy I - III, w którym kształcenie ma charakter zintegrowany. W drugim etapie drugi (klasy IV - VI) występują przedmioty, bloki przedmiotowe i ścieżki edukacyjne o charakterze wychowawczo-edukacyjnym. Etap trzeci obejmuje gimnazjum a czwarty szkoły ponadpodstawowe. 

Podstawa programowa zawiera kilka elementów. Należą do nich: cele edukacyjne, zadania katechety, treści i osiągnięcia, korelacja z nauczaniem innych przedmiotów i ścieżek edukacyjnych. Cele edukacyjne to świadomie założone skutki, które zamierza się osiągnąć na określonych etapach edukacyjnych. Obejmują one kompetencje, które ma uzyskać i być w nie wyposażony uczeń. Zadania katechety to określone działania świadomie zmierzające do spowodowania zamierzonych stanów osobowościowych ucznia. Wykonanie tych zadań zmierza do uzyskania przez uczniów kompetencji przedmiotowych.  Ze względu na specyfikę przedmiotu do szczególnych zadań katechety należą:

-odkrywanie i otwieranie uczniów na objawiającego się Boga,

-rozwijanie w uczniach wrażliwości sumienia,

-pomoc w odczytywaniu i interpretacji doświadczenia,

-kształtowanie i formowanie postaw chrześcijańskich wynikających z zasad ewangelicznych,

-budowanie postaw świętowania wiary. 

Warto tutaj dodać, że do powinności katechety należy realizacja zadań wychowawczych szkoły wskazanych w załączniku  nr 1 Podstawy programowej kształcenia ogólnego dla sześcioletnich szkół podstawowych i gimnazjów.

Treści to hasłowo uporządkowany zasób wiadomości, który ma umożliwić lub ukształtować postawę, a osiągnięcia to hasłowo podany wynik procesu dydaktyczno-wychowawczego, który uczniowie zawdzięczają szkole, a więc stopień opanowania przez nich wiedzy i sprawności, rozwinięcie zdolności, zainteresowań i motywacji, ukształtowania przekonań i postaw.  Ostatni element podstawy programowej stanowi wskazanie przedmiotów, ścieżek edukacyjnych oraz tematów, zagadnień czy lektur szkolnych, które stanowią miejsce korelacji i dialogu interdyscyplinarnego. Znajomość podstawy programowej w procesie tworzenia programu autorskiego,  odczytania oraz adaptacji proponowanych programów jest niezbędna. Do podstawowych umiejętności, jakimi będzie musiał wykazać się katecheta, należeć będzie twórcza i samodzielna postawa wobec dokumentów, jakimi są podstawa programowa i program. Trzeba umieć proponowane treści zawarte w programie dostosować do środowiska lokalnego, potrzeb uczniów, ich możliwości percepcyjnych. Katecheta winien mieć odpowiednie predyspozycje, które umożliwią nawiązanie kontaktów z uczniami,  prowadzenia dyskusji itp. Sprzyja także oddziaływaniom pedagogicznym respektowanie podmiotowości drugiego człowieka oraz zainteresowanie stającym się człowiekiem[xii]. Efektywne nauczanie przedmiotu wymaga ze strony katechety znajomości i wykorzystania podstawowych publikacji literatury oraz technicznych środków dydaktycznych.

 

5. Główne założenia nowego programu nauki religii

 

Twórcom proponowanego programu katechetycznego towarzyszyły trzy główne założenia[xiii]:

 

a)       uczeń podmiotem działania katechetycznego

 

Analizując dokumenty Kościoła oraz dorobek katechetyczny ostatnich dziesięcioleci, dostrzega się ogromną troskę o katechezę poszukującą człowieka. Dyrektorium ogólne o katechizacji w wielu miejscach zwraca uwagę na antropologiczną stronę katechezy. Za Ogólną instrukcją katechetyczną z 1971 r., przypomina, że (...) ponieważ Objawienie jest ponadto źródłem światła dla osoby ludzkiej, katecheza nie tylko przypomina wspaniałe dzieła Boże dokonane w przeszłości, ale - w świetle samego Objawienia - interpretuje znaki czasów i obecne życie mężczyzn i kobiet, skoro w nich realizuje się zamysł Boży dla zbawienia świata (DOK 39). Myślą przewodnią dotychczasowych polskich programów była doktryna i przepowiadanie. Ma to uzasadnienie w historii i rozwoju myśli katechetycznej. Autorzy obecnego programu, doceniając i nie zamierzając zaprzepaścić dotychczasowych osiągnięć, uważali, iż należy podkreślić charakter antropologiczny katechezy.

Impulsem wskazującym na właściwy kierunek wyboru stała się przygotowywana reforma edukacji. Jako jedno z jej założeń przyjęto, iż podmiotem działania jest uczeń. Adresatem Ewangelii jest  (...)osoba konkretna i historyczna (DOK 167). Dlatego punktem wyjścia w procesie edukacyjnym powinny być potrzeby rozwojowe wychowanka. Chodziło o stworzenie programu, który zakłada harmonijny rozwój człowieka, integralny rozwój osoby. Katecheza winna towarzyszyć człowiekowi w jego dojrzewaniu wiary. Ucznia postrzega jako człowieka będącego w rozwoju.

Uznano, że oczekiwania te spełni katecheza interpretacyjna, stanowiąca istotny moment procesu ewangelizacji. Antropologiczny wymiar programu, jego charakter interpretacyjny jest  widoczny w tytułach roczników, bloków i poszczególnych tematach. Prawdę teologiczną wyraża językiem egzystencjalnym. Kładzie się nacisk na przekładanie orędzia Chrystusowego na język młodych, nie wypaczając orędzia (DOK 185). Wertykalny wymiar zbawienia przyjmuje w nim wymiar horyzontalny, interpretacji ludzkich doświadczeń; oświecania konkretnej sytuacji życiowej, ukazywania jej sensu w świetle Objawienia Bożego i wskazania drogi, uświadamiania wezwania Bożego w niej zawartego. Odpowiada na pytania człowieka i odkrywa chrześcijańską wartość życia. Nauczanie katechetyczne proponuje patrzeć na życie jako znak zbawczej miłości Boga i czytać “ znaki czasu”,  w których objawia się Jego wola; radość z bycia chrześcijaninem, katolikiem i zdolnością uzasadnienia tego. Przesuwa się akcent z wiedzy o prawdach religijnych i moralnych na osobiste zaangażowanie, decyzję woli. Program zakłada integrację wiedzy o prawdach religijnych i moralnych z praktyką życia, osobistym zaangażowaniem i decyzją woli: (...) sercem katechezy jest bezpośrednia propozycja Chrystusa skierowana do młodzieńca z Ewangelii, propozycja skierowana do wszystkich młodych na miarę młodych, wraz z uważnym zrozumieniem ich problemów. Pojawiają się oni w Ewangelii jako bezpośredni rozmówcy Chrystusa, który objawia im ich "szczególne bogactwo", a zarazem wskazuje im program wzrostu osobistego i wspólnotowego o decydującym znaczeniu dla losów społeczeństwa i Kościoła (DOK 183).

Zadaniem, które stawia sobie program, jest odkrywanie związku Objawienia z życiem i doświadczeniem ludzkim, Boga obecnego w ludzkim życiu, dostrzeganie Objawienia jako światła w rozumieniu sensu życia ludzkiego oraz sensu jego działania w świecie (por. CT 22, 39 ).

 

b)       integralność procesu katechetycznego

 

Kolejne katechetyczne dokumenty Kościoła akcentowały potrzebę integralności, choć posługiwały się różnymi określeniami terminologicznymi. Mówiąc o integralności, akcentowano przede wszystkim treść (zob. też DOK 111 - 113).

Cel katechezy (DOK 80 - 84) aktualizuje się w konkretnych zadaniach, takich jak: rozwijanie poznania wiary, wychowanie liturgiczne, formacja moralna, nauczanie modlitwy, wychowanie do życia wspólnotowego i wprowadzenie do misji (DOK 85 - 86). Część druga Dyrektorium ogólnego o katechizacji przypomina normy i kryteria przedstawiania orędzia ewangelicznego w katechezie.

Źródłem, z którego czerpie ona swoje orędzie, jest Słowo Boże zawarte w Świętej Tradycji i Piśmie Świętym (DOK 94 - 95). Jest ono coraz głębiej rozumiane za pośrednictwem zmysłu wiary całego Ludu Bożego pod  przewodnictwem Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, celebrowane w liturgii, przede wszystkim w świadectwie chrześcijan, pogłębiane w refleksji teologicznej, ukazywane w autentycznych wartościach religijnych i moralnych (DOK 95). Program zakłada nauczanie, wtajemniczenie i wychowanie (DCG 31).

Z orientacją antropologiczną w programie widoczne jest bardzo silne związanie ze Słowem Bożym jako źródłem, normą życia wiary i wszelkiego przepowiadania. Słowo Boże w Piśmie Świętym nie może być argumentem lub wprowadzane jako przykład. Chroni też katechezę przed zlaicyzowaniem. Element biblijny musi stanowić źródło i normę katechezy. Integralność doktryny wymaga jednak podjęcia przekazu Objawienia zarówno przez formę narracyjną wymagającą wprowadzenia uczniów w historiozbawczy jego charakter,  wymiar eschatologiczny, idee teologii biblijnej i poszczególnych ksiąg oraz przez formę systematycznego pouczenia bez uszczupleń i opuszczeń. Pomocą i drogowskazem jest Katechizm Kościoła katolickiego. Podejmując zadania wytyczone w Dyrektorium ogólnym o katechizacji (m. in. DOK 83, 86, 95, 105)  program pragnie pomóc uczniowi w zrozumieniu i przeżyciu tajemnicy Kościoła, rozumieniu dziejów jako realizacji planu Bożego, znalezieniu w nim swojego miejsca oraz  relacji do innych wyznań i religii. Wyznanie wiary jest bowiem pełne tylko wtedy, gdy ma odniesienie do Kościoła (DOK 83). Kształtowanie świadomości przynależności do Kościoła, wtajemniczenie w życie wspólnoty oraz zaangażowanie w potrójną misję Chrystusa zostaje więc podjęte jako zasadnicze zadanie. Stopień tego jest uzależniony od etapu kształcenia. Rzeczywistość Kościoła i zadań jego członków jest przybliżana od pierwszego do ostatniego roku kształcenia, a miejscem urzeczywistniania się staje się parafia i diecezja. Jego historia zostaje przedstawiona jako realizowanie się Bożego planu zbawienia, dzieje Ludu Bożego. Dlatego w zasadzie jest ona włączona w poszczególne bloki. Nie chodzi o socjalizację, ale o wtajemniczenie. Zadanie to jest szczególnie ważne w chwili prowadzenia lekcji religii w szkole.

W odniesieniu do wychowania liturgicznego integralność wymaga podjęcia paschalnego, chrystologicznego, trynitarnego liturgii i sakramentów oraz roku liturgicznego. Jawią się one jako spotkanie z Chrystusem, a przez Niego z Ojcem i Duchem Świętym, nie tylko w wymiarze indywidualnym. Sprawowane we wspólnocie Kościoła budują go. Dialogiczny ich charakter uświadamia, że będąc “źródłami łaski” stanowią wezwanie Chrystusa do udziału w Jego misji, a Chrystus uzdalnia przyjmującego do jej pełnienia. Zadaniem staje się kształtowanie postaw charakterystycznych dla liturgii,  poszczególnych sakramentów i okresów liturgicznych. Ich przybliżenie i kształtowanie dokonuje się na podstawie sytuacji ludzkich oraz obchodzie uroczystości, świąt i okresów liturgicznych. Troska o integralność wyraża się w stałej katechezie wprowadzającej w tajemnice historii zbawienia i tajemnice Osoby Jezusa Chrystusa. Ważną funkcję pełni także wprowadzenie w obrzędy liturgiczne i polską obrzędowość religijną, związaną z okresami liturgicznymi. Nie można ograniczyć się do okazjonalnych lekcji o charakterze informacyjnym.

Poznanie musi być związane z wtajemniczeniem, zadaniem którego jest przygotowanie do spotkania z wydarzeniami zbawczymi i teologią poszczególnych okresów, świąt i uroczystości, kształtowanie postaw. Nurt ten pozostaje szczególnie żywy w katechezie zintegrowanej w szkole podstawowej. Stanowi kanwę konstrukcji programu. W pozostałych obecny jest przez  rozkład treści i kształtowanych umiejętności, postaw. Celebracja misterium chrześcijańskiego wiąże się z wyznawaniem wiary i wychowaniem do życia chrześcijańskiego. Współczesny człowiek wymaga ewangelizacyjnego charakteru programu. Rodzi to zadanie szczegółowe, niezbędne w katechezie. Ważne staje się wychowanie ucznia do wolności, interioryzacji wartości, zachowań. Podstawą jest kształtowanie postaw i umiejętności. Moralność nie ogranicza się do zachowania przykazań, ale jest odpowiedzią na wezwanie Boże. Niebezpieczeństwo nauki religii w szkole polega na przeakcentowaniu wiedzy oraz jej uprzedmiotowieniu. Program nie zamierza  przekazać jedynie wiedzy o normach, zasadach, ale chce umiejscowić je w kontekście życia ludzkiego i odczytywania woli Boga.

W kształtowaniu postaw propozycja programu w klasach etapu integracji kładzie akcent na naśladowanie, w klasach starszych na identyfikację. Wzorce winny stać się wezwaniem. Położono również duży nacisk na argumentację dokonywanych wyborów i świadectwa. Chodzi o integralne wtajemniczenie, które pomaga w autentycznym pójściu za Chrystusem; wychowanie do poznania i do życia wiary, by człowiek czuł się w swoich najgłębszych doświadczeniach ożywiany przez Słowo Boże (DOK 67). Autorom zależy, by uczeń aktywnie odkrywał wartości i motywy ich wyboru, znaczenie ich dla człowieka i społeczeństwa.

Przekazywanej wiedzy musi towarzyszyć rozbudzanie motywacji uznania wartości, “przylgnięcia” do niej, internalizacji oraz działania i ćwiczenia. W wychowaniu moralnym często, jako źródło życia chrześcijańskiego, dekalog. Bożym planem są objęte wszystkie dziedziny życia ludzkiego. Chrześcijanin winien w Objawieniu widzieć światło do rozwiązywania ludzkich problemów i szukania odpowiedzi na pytanie o sens życia ludzkiego i ludzkiego działania  (DCG 26 ), odczytywać Boże wezwanie. Świadomość tego winna kierować go do podejmowania odpowiedzialności w Kościele i świecie, życiu rodzinnym, społecznym, politycznym, gospodarczym, kulturalnym. Nie wystarcza wskazanie, na czym polega grzech, zło. Trzeba wskazać na podejmowania odpowiedzialności.

Jako ważny zakres procesu katechizacji autorzy programu widzą kształtowanie umiejętności współżycia międzyludzkiego, odnajdywania siebie i zadań we wspólnocie, nie tylko Kościoła, ale i życia społecznego. Położono więc akcent na współdziałanie, dialog, rozwiązywanie konfliktów itp. Reforma edukacji zakłada, iż powinna być zachowana właściwa proporcja między przekazem informacji a rozwijaniem umiejętności i wychowaniem oraz że wychowanie i kształcenie winny stanowić integralną całość.

Przyjęty układ spiralny zabiega o to, by mądrze zintegrować różne etapy drogi wiary, by katecheza okresu wcześniejszego znalazła harmonijne wypełnienie w fazach późniejszych (por. DOK 171) w podejmowaniu i dopełnianiu aspektów prawdy, rzeczywistości.

 

c ) dialog interdyscyplinarny

 

Dyrektorium ogólne o katechizacji oraz Podstawa programowa nauki religii14[xiv] zakłada, że  (...) do przeniknięcia na obszar kultury oraz wejście w relacje z innymi dziedzinami wiedzy. Jako oryginalna forma posługi  słowa nauczanie religii w szkole uobecnia Ewangelię w systematycznym i krytycznym osobistym procesie przyswojenia kultury (DOK 73). Nauczanie religii w szkole przekazuje dynamiczny zaczyn Ewangelii oraz stara się (...) nawiązywać do pozostałych dziedzin nauki i wykształcenia, w tym mianowicie celu, by Ewangelia docierała do umysłu uczniów właśnie na samym terenie ich nauki i by cała ich kultura została zharmonizowana w blaskach światła wiary (tamże). Zadaniem katechezy jest przygotowanie ucznia do właściwego odczytania kultury, jej treści, zadań, jej tworzenia w duchu chrześcijańskim, ale i zaangażowania na rzecz jej ewangelizowania. Katecheza winna przyczyniać się do zachowania istotnych elementów kultury. Jedno z założeń reformy edukacji to integracja poszczególnych dziedzin kształcenia. Choć nauka religii nie wchodzi w bezpośrednią zależność z żadnym z bloków przedmiotowych ani ścieżek edukacyjnych nie może pozostawać na uboczu, jeśli ma spełnić stawiane jej oczekiwania. Wiązało się to z uwzględnieniem zasad przyjętej filozofii kształcenia na poszczególnych jego etapach.

 

Konsekwencją było także uwzględnienie i skorelowanie nauki religii z założeniami podstaw programowych opublikowanych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w odniesieniu do pozostałych przedmiotów i ścieżek edukacyjnych[xv]. Zauważono  niezbędność poszukiwania i wskazania możliwości integracji, korelacji i krytycznego odniesienia, dialogu interdyscyplinarnego z innymi przedmiotami nauczania szkolnego, zgodnie z wymaganiami Dyrektorium oraz założeniami reformy systemu edukacji. Zakresy tej korelacji i dialogu wskazuje Podstawa programowa, jak i sama propozycja programu. Z tego względu zamieszczono dział: program nauki religii a inne przedmioty i ścieżki edukacyjne. Wskazuje on na przedmioty, a w nich na problemy - tematy oraz literaturę wykorzystywaną przez te przedmioty, które winien uwzględnić katecheta.

 

 

6. Metodyka działania

 

Proponowany program przynosi propozycje integralności procesu katechetycznego. Jeśli przyjęliśmy, iż źródłem katechezy jest Słowo Boże zawarte w Świętej Tradycji i Piśmie Świętym (DOK 95), to zadaniem jest uzdolnienie ucznia do korzystania z nich, zdobycie umiejętności odkrywania istotnej wypowiedzi tekstu, a więc poszukiwanie kerygmatu, wezwania, światła dla rozwiązywania ludzkich problemów, których tekst dotyczy oraz uzdolnienia do formułowania odpowiedzi. Wymaga to umiejętności pracy z tekstem. Należy to odnieść do tekstów pozabiblijnych, różnego rodzaju dokumentów; w starszych klasach szkoły podstawowej, gimnazjum i szkołach ponadpodstawowych tekstów literackich.

 

Proces katechizacji ma charakter wychowawczy. U uczniów młodszych ważne jest wykorzystanie własnej aktywności, by przez żywy udział i osobisty wysiłek przyswoili sobie nowe treści kształcenia. Ich rozbudzanie i inspirowanie to zadanie katechety.

Wychowanie do modlitwy i wprowadzenie do Pisma Świętego winny być centralnymi aspektami chrześcijańskiej formacji (DOK 178). Młodzi natomiast muszą być uważani za czynny podmiot, aktywnych uczestników ewangelizacji i twórców społecznej odnowy (DOK 183). W kształtowaniu umiejętności i postaw ważne są czynniki: poznawczy, uczuciowo-motywacyjny i działaniowo-nawykowy, stosowanie całego szeregu metod aktywizujących. Można powtórzyć za pedagogami zabawy, że nie da się latać z zawiązanymi skrzydłami. Zależy, by uczniowie wzbili się ku Bogu.

Podstawową zasadą oddziaływania winno być jak najpełniejsze stosowanie metod aktywizujących. Pozwalają one bowiem aktywnie poszukiwać odpowiedzi na stawiane przez uczniów pytania oraz budzić emocjonalne zaangażowanie. Integrowaniu doświadczenia życiowego i wiary oraz jego interpretacji, kształtowaniu umiejętności służą metody problemowe i poszukujące. Wprowadzeniu w liturgię i modlitwę służy zwłaszcza wykorzystanie metod medytacyjnych i liturgicznych. Zagadnienia te uwypukla dział programu zatytułowany: Procedury osiągania celów. Rola katechety winna koncentrować się na funkcji przewodnika, który inspiruje, wspiera, ukierunkowuje poszukiwania i odkrywanie prawdy. Jako świadek wiary pełni funkcję wzorca.

 

7. Kryterium doboru materiału

 

Kryterium doboru materiału dla poszczególnych roczników stanowi podmiot nauczania uczeń. Jako źródło treści uznaje się Słowo Boże zawarte w  Piśmie Świętym i Tradycji, medytowane i coraz głębiej pojmowane za pośrednictwem zmysłu wiary całego Ludu Bożego pod  przewodnictwem Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, celebrowane w liturgii,  przede wszystkim w świadectwie chrześcijan, pogłębiane w refleksji teologicznej, ukazywane w autentycznych wartościach religijnych i moralnych (DOK 95). Wychowanie do modlitwy i wprowadzenie do Pisma Świętego są centralnymi aspektami chrześcijańskiej formacji (DOK 178).

 

8. Konstrukcja programu

 

Kanwę konstrukcji programu stanowi Boże wezwanie oraz doświadczenie ucznia. W klasach kształcenia zintegrowanego szczególnie wyróżnia się rok liturgiczny prowadzący do chrześcijańskiego przeżywania świąt i okresów liturgicznych; w pozostałych poszukiwania ucznia i konstrukcja Katechizmu Kościoła  katolickiego. Niezbędna jest jednak świadomość zasady perspektywy: dwunastoletniej w odniesieniu do całości oraz sześcioletniej czy trzyletniej w odniesieniu do poziomu lub etapu kształcenia. Czas nauki w szkole podstawowej stanowi okres socjalizacji oraz wychowania chrześcijańskiego. Wówczas (...) proces katechetyczny posiada charakter wyjątkowo wychowawczy, uważny na rozwój tych bogactw ludzkich, jakie stanowią podstawę antropologiczną życia wiary, jak zmysł ufności, darmowości, daru z siebie, prośby, radosnego uczestnictwa... (DOK 178). Dąży się do organicznej formacji dziecka i do wprowadzenia go w życie Kościoła (DOK 178).

Uznano za słuszne najpierw wyzwolenie radości z bycia wierzącym, przynależności do Boga i Kościoła, by następnie prowadzić do pogłębionego poznania i przylgnięcia. Dlatego etap pierwszy został określony: “ Bóg się objawia”, a drugi: “ Ja wierzę”.

Poziom kształcenia w szkole podstawowej nazwano: “Poznać i pokochać Boga”. W klasach gimnazjum nauka religii winna być otwarta na wrażliwość i problemy tego wieku, które mają charakter teologiczny, etyczny, historyczny, społeczny... (DOK 185). Szczególne miejsce przyznaje się wychowaniu do prawdy i do wolności zgodnie z Ewangelią, formacji sumienia, wychowaniu do miłości, problematyce powołaniowej, zaangażowaniu chrześcijańskiemu w społeczeństwie, odpowiedzialności misyjnej za świat (por. DOK 185).

Hasło brzmi: Blask Bożej Prawdy,  szkół ponadpodstawowych: Światło serca i rozumu, a całego poziomu Nadzieja zawieść nie może (Rz 5,5).

Program zakłada I Komunię świętą w drugiej klasie szkoły podstawowej, a bierzmowanie w klasie trzeciej, na zakończenie gimnazjum. Przewiduje się równocześnie cykl katechetyczny bezpośredniego przygotowania organizowany w parafii.

Pełne odczytanie programu wymaga równoczesnej znajomości Podstawy programowej nauki religii oraz świadomości przynajmniej trzyletniej perspektywy. Propozycję programu otwierają uwagi wstępne, przybliżające założenia, konstrukcję programu, kryteria doboru materiału. Zarówno w podstawie programowej, jak i w propozycji programu po raz pierwszy określono wymagania - zamierzone osiągnięcia, zarówno na płaszczyźnie znajomości wiadomości, jak umiejętności i postaw.

Schemat układu przedstawia się następująco:

szkoła podstawowa klasy I - III: cele edukacyjne ogólne; szczegółowe cele, zadania katechety, treści dla poszczególnych klas; procedury osiągania celów;

klasy IV - VI: (jak wyżej) z tym że dodano działy: zamierzone osiągnięcia oraz program nauczania religii a inne przedmioty i ścieżki edukacyjne,

gimnazjum: jak wyżej oraz dołączono program szczegółowy dla klasy I i propozycję rozkładu materiału.

 

Poznań, wrzesień 1999 r.

[i] Konferencja Episkopatu Polski. Komisja Wychowania Chrześcijańskiego, Podstawa programowa oraz program nauki religii dla szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadpodstawowych, Poznań 1999. W tytule użyto określenia “ szkół ponadpodstawowych” na zasadzie analogii z dokumentem Ministra Edukacji Narodowej.

[ii] Pakiet szczegółowych rozporządzeń Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. zob.: DzURP nr 14 z dnia 23 lutego 1999 r.

[iii] Ministerstwo Edukacji Narodowej, Reforma systemu edukacji. Projekt, Warszawa 1998, s. 36.

[iv]  Tamże, s. 40 - 41.

[v]  Tamże, s. 37.

[vi] Filozofia nauczania  w klasach I - III szkoły podstawowej, w: Ministerstwo Edukacji Narodowej. O reformie programowej. Kształcenie zintegrowane. Warszawa 1999 s. 5 - 8; Filozofia nauczania w gimnazjum, w: Ministerstwo Edukacji Narodowej. O reformie programowej. Gimnazjum. Warszawa 1999 s. 5 - 8.

[vii] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego. Załącznik nr 1, Dz U RP nr 14 z 1999 r.

[viii] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych, Załącznik nr 1, Dz U RP nr 14 z 1999 r.

[ix] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie podstawy programowej, dz. cyt.

[x] Reforma systemu edukacji. Projekt, dz. cyt. s. 153.

[xi] Konferencja Episkopatu Polski. Komisja Wychowania  Katolickiego, Poznań  1999.

[xii] Z. Włodarski, Człowiek jako wychowawca i nauczyciel, Warszawa 1992.

[xiii] Konferencja Episkopatu Polski. Komisja Wychowania Katolickiego. Program nauki religii dla szkoły podstawowej, Poznań1999; Program nauki religii dla gimnazjum, Poznań 1999

[xiv] Podstawa programowa nauki religii dla szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadpodstawowych, dz. cyt.

[xv] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych, DzU. RP nr 14 z dnia 23 lutego 1999 r., poz. 128; Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego, dz. cyt., poz. 129. 16 .

Strona główna | Struktura | Terminarz 2006/2007 | Dokumenty | Zeszyty katechetyczne | Pomoce | Linki | foto

W razie problemów lub pytań użyj tego kontaktu w sieci web: ks. Piotr Skiba
Ostatnia aktualizacja: 31 sierpnia 2006.