Archidiecezja 

Szczecińsko-Kamieńska

Wydział  Wychowania  Katolickiego

Kurii  Metropolitalnej

                      Adres strony: www.wwk.szczecin.kuria.pl

                      e-mail: wwk@kuria.pl

                      Adres:  Papieża Pawła VI nr 4; 71-459 Szczecin

                      Telefon: 0-91-454-22-92

                      Fax: 0-91/453-69-08     

                                                                                                                                                                                                  

                      redakcja ks. Piotr Skiba, e-mail: p.skiba@kuria.pl

 

Strona główna
Struktura
Terminarz 2006/2007
Dokumenty
Zeszyty katechetyczne
Pomoce
Linki
foto

Programy i podręczniki obowiązujące
w Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej

 

KONKURS

 BENEDYKT XVI W POLSCE

 

 

ks. Bolesław Klaus

Tarnów

 

TEOLOGICZNO-ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY BIERZMOWANIA

I PROPOZYCJE PRZYGOTOWANIA KANDYDATÓW DO JEGO PRZYJĘCIA

 

1. Wprowadzenie

 

Katechizm Kościoła katolickiego określa istotę i cel sakramentu bierzmowania zaznaczając, że chodzi tu o doprowadzenie chrześcijanina do głębszego zjednoczenia z Chrystusem, do większej bliskości z Duchem Świętym, Jego działaniem, Jego darami, wezwaniami, aby mógł on lepiej przyjąć na siebie apostolską odpowiedzialność życia chrześcijańskiego (nr 1309). Uwrażliwia też na potrzebę obudzenia w kandydatach do bierzmowania zmysłu przynależności do Kościoła Chrystusowego i przeżywania wspólnoty parafialnej, na której zresztą spoczywa szczególna odpowiedzialność za przygotowanie do bierzmowania (tamże). Powyższe sformułowania Katechizmu Kościoła katolickiego wytyczają  kierunek formacji kandydatów do bierzmowania i podjęcia przezeń  zadań wynikających z faktu bycia bierzmowanym. To zagadnienie zostanie omówione w punkcie pierwszym i drugim niniejszego przedłożenia. Punkt trzeci poświęcony zostanie podmiotowi przygotowującemu się i wspomagającym to przygotowanie, a więc samemu kandydatowi do bierzmowania, roli wspólnoty parafialnej, rodzinie, grupie katechetycznej czy wreszcie specjalnym animatorom. W punkcie zaś czwartym uwzględnimy  etapy przygotowania do bierzmowania i niektóre propozycje dotyczące dalszej pracy z bierzmowanymi. W opracowaniu niniejszego przedłożenia oparto się głównie na dokumentach soborowych i posoborowych oraz na doświadczeniach pastoralnych w takich diecezjach jak Kraków, Tarnów, Gdańsk, Kielce czy Linz (Austria)[i].

 

2. Podstawy teologiczne sakramentu bierzmowania

 

W starożytności chrześcijańskiej udzielano bierzmowania równocześnie z chrztem, dlatego w najstarszych pismach chrześcijańskich nie można dostrzec różnic w przedstawianiu skutków tych dwóch sakramentów. Dzięki oddzieleniu bierzmowania od chrztu w Kościele zachodnim zaczęto akcentować różne aspekty w ujęciu bierzmowania. W zależności od tego z kim chrześcijanin wchodzi przez bierzmowanie w szczególną relację, ujęcia te sprowadzono do trzech grup: ujęcie pneumatologiczne, chrystologiczne i eklezjalne.

 

2.1. Wylanie Ducha Świętego - ujęcie pneumatologiczne

Ojcowie Kościoła i pisarze Wschodu, skłonni bardziej do rozważań teoretycznych, widzą w bierzmowaniu, nazywanym “charyzmacją”, “myronem” (KKk 1289), sakrament, w którym kandydat nawiązuje specjalną łączność z Duchem Świętym. Ujęcie to występuje w czterech nieco odmiennych wersjach:

- udzielanie Ducha Świętego (KKk mówi o wylaniu Ducha Świętego - nr 1287). Sam Duch Święty, trzecia osoba Boża, udziela się bierzmowanemu, pozostaje i zamieszkuje w nim w sposób szczególny.

- udzielanie darów Ducha Świętego. W ujęciu tym zastępuje się Osobę Ducha Świętego przez Jego dar, który wzbogaca bierzmowanego.

- udzielanie pełni darów Ducha Świętego. Nie jest to pełnia bezwzględna, bo ta przysługuje wyłącznie Chrystusowi, lecz względna, czyli uzdalniająca bierzmowanego do godnego spełniania obowiązków.

- namaszczenie pieczęcią Ducha Świętego. Bierzmowanie zatem wyciska pieczęć jako znak przynależności do Ducha Świętego i jako zadatek dobrodziejstw w życiu przyszłym[ii]. Do pneumatologicznego ujęcia bierzmowania wraca sobór watykański II w Konstytucji o Kościele (Lumen gentium 34), zaznacza także je Katechizm Kościoła katolickiego (nr 1285 - 1287).

 

2.2. Ściślejsze zjednoczenie z Chrystusem - ujęcie chrystologiczne

Ujęcie to przewijało się zarówno we wschodnim jak i zachodnim Kościele. Chrystocentryzm znalazł się także w nauce o bierzmowaniu. Powstałe w ciągu wieków koncepcje bierzmowania w oparciu o relacje człowiek - Chrystus sprowadza się do czterech ujęć.

 

a. dopełnienie chrześcijańskiej inicjacji

Chrzest zapoczątkowuje proces, dzięki któremu ktoś staje się chrześcijaninem, bierzmowanie zaś proces ten o charakterze sakramentalnym, a nie etycznym, doprowadza do końca.

b. bierzmowanie czyni ochrzczonego dorosłym w wierze, duchowo dojrzałym

Jeśli jest mowa o bierzmowaniu jako o “sakramencie dojrzałości chrześcijańskiej” to nie należy mylić dojrzałego wieku wiary z dojrzałym wiekiem rozwoju naturalnego (KKK nr 1308).

c. wzmacnianie chrześcijanina w walce o zachowanie wiary i jej obronę.

Jest to ujęcie bierzmowania jako aktu pasowania na rycerza, zaliczanego w poczet zastępów broniących sprawy Chrystusa. Warto zwrócić uwagę, że ujęcie to wprawdzie w szczątkowych fragmentach, zachowano jednak w Lumen gentium nr 11 i 12 oraz w Katechizmie... nr 1303, akcentując jednak świadectwo wiary jako szczególne zadanie bierzmowanego. Zadanie to eksponuje czwarte ujęcie chrystologiczne, określane jako raczej soteriologiczne, bo opierające się na relacji ochrzczonego do dzieła Chrystusa. Bierzmowany uczestniczy w Chrystusowej misji nauczycielskiej, kapłańskiej i pasterskiej. Do myśli tej nawiązuje Katechizm..., gdy podkreśla, że bierzmowanie sprawia, że chrześcijanie uczestniczą głębiej w posłaniu Jezusa Chrystusa (nr 1294)[iii].

 

2.3. Pełny udział w misji Kościoła - ujęcie eklezjologiczne

Teologia Zachodu więcej uwagi poświęca sprawom człowieka i jego powiązaniom ze światem niż teologia Wschodu. Tu również powstały odmienne koncepcje bierzmowania oparte na relacji chrześcijanina do Kościoła, jako nadprzyrodzonej społeczności. Koncepcje te sprowadza się do trzech następujących:

 

a. przynależność do Kościoła

Chrzest i bierzmowanie czynią człowieka członkiem Kościoła.

b. uczestnictwo w kapłaństwie wiernych

Wierni mocą bierzmowania uczestniczą w ofierze Eucharystii i sakramentach, wzorowym życiem, modlitwą, poświęceniem się i dziełami miłosierdzia dają świadectwo wiary.

c. uzdalnianie i zobowiązywanie w szczególny sposób do apostolstwa

Bierzmowanie uzdalnia i zobowiązuje do apostolstwa. Zadanie to wynika z uczestnictwa w potrójnej misji Kościoła. Apostolstwo to w omawianym ujęciu polega na głoszeniu słowa, odważnym wyznawaniu wiary, przeżywaniu Ewangelii, wytrwałej służbie Chrystusa, znoszeniu wyrzeczeń i cierpień nieodłącznych od apostolstwa, a nawet niekiedy i męczeństwa[iv]. Koncepcję tę jeszcze głębiej ujmuje sobór watykański II, który podkreśla, iż bierzmowanie udoskonala naszą więź z Kościołem (Lumen gentium nr 11), zaś Jan Paweł II dodaje, że sakrament bierzmowania daje bierzmowanemu pełny udział w misji Kościoła[v].

 

3. Cele i zadania przygotowania do bierzmowania

 

Z istoty sakramentu bierzmowania wynika formacja kandydatów do bierzmowania, tj. budzenie świadomości głębszej relacji do Osoby Ducha Świętego i bycia ściślej związanym z Chrystusem, i Kościołem oraz wdrażanie do konkretnych zadań apostolskich. Zasygnalizowany cel ogólny przygotowania do bierzmowania mieści w sobie przynajmniej dwa zadania, a mianowicie sferę świadomości i działania, znajomości prawd wiary i postawę chrześcijańską. Istnieje zatem potrzeba informacji i formacji.

 

3.1. Pogłębianie wiadomości religijnych

W większości diecezji polskich, jak dotąd przywiązywano, zgodnie z zaleceniem KPK (kan 89 par. 2.) dużą wagę do znajomości podstawowych prawd wiary. Wyjściem na przeciw temu wymogowi, a także postulatów katechetów były opracowane w oparciu o Katechizm Religii Katolickiej osobne katechizmy bierzmowanych. Pierwszy taki katechizm opracował zespół pod kierunkiem bpa Piotra Bednarczyka z Tarnowa w roku 1978 i ten katechizm został przedrukowany z niewielkimi zmianami przez archidiecezję krakowską. Podobny katechizm wydali XX. Misjonarze z Krakowa. W oparciu o ten katechizm przeprowadzano tzw. egzaminy przed bierzmowaniem, które dawały w jakiejś mierze pewność o dobrym przygotowaniu do bierzmowania. Rzeczywiście znajomość katechizmu bierzmowanych u uczniów klas siódmych była imponująca. Potwierdziły to m.in. konkursy katechizmów bierzmowanych na szczeblach parafii, dekanatów i diecezji. Konkursy te niewątpliwie dawały dużą satysfakcję katechetom i samym siódmoklasistom. Wnet jednak spostrzeżono, że dobra znajomość prawd wiary nie idzie w parze z życiem religijno-moralnym. Ujawniło się to w sposób drastyczny w klasach ósmych. Zabrakło dostatecznej formacji religijno-moralnej i włączenia w życie Kościoła, a i same katechizmy przeintelektualizowane, odległe od życia, nie odpowiadały oczekiwaniom uczniów.

Nowym wyzwaniu czasu próbują zaradzić: katechizm kielecki Otrzymacie Jego moc[vi], krakowskie refleksje dla bierzmowanych - Niech zstąpi Duch Twój[vii], odnowiony tarnowski Katechizm bierzmowanych[viii]. Katechizmy te jednak nie eksponują i nie pogłębiają problematyki bierzmowania. Czynią to jedynie specjalne opracowane katechezy Sakrament dojrzałości chrześcijańskiej opracowane w ośrodku tarnowskim pod red. bpa P. Bednarczyka[ix]. Zawierają one w jedenastu jednostkach pogłębioną teologię sakramentu bierzmowania. Dotychczas nie opracowano nigdzie tak szerokiej problematyki bierzmowania z myślą o kształtowaniu świadomości bierzmowanego. Opracowane bowiem przez ośrodek gdański jedenaście katechez przygotowujących do bierzmowania w materiałach Sakrament bierzmowania pod red. bpa Z. Pawłowicza[x] oraz przez ośrodek krakowski Niech zstąpi Duch Twój osiemnaście katechez[xi] nie poświęcają wiele miejsca bierzmowaniu. Nie spełniają nawet tego oczekiwania najnowsze materiały Życie Boże wydane w Zielonej Górze[xii].

 

3.2. Pogłębienie świadomości bycia bierzmowanym

We wszystkich omawianych ośrodkach zaczęto przywiązywać większą wagę do formacji duchowej kandydatów do bierzmowania. Uczynił to, jak się wydaje, najpierw ośrodek gdański, wprowadzając celebracje liturgiczne i podsuwając konkretne zadania apostolskie dla kandydatów do bierzmowania. Autor materiałów Sakrament bierzmowania koncentruje przygotowanie do bierzmowania wokół sakramentu pokuty i Eucharystii. Proponuje dziesięć comiesięcznych (od września do czerwca) nabożeństw przygotowujących do bierzmowania. I tak:

wrzesień - Pełni radości i wdzięczności dziękujemy za sakrament chrztu,

październik - Pielgrzymka do sanktuarium Maryjnego,

listopad - Procesja na cmentarzu za zmarłych,

grudzień - Adwentowe triduum lub dzień skupienia,

styczeń - Msza św. za rodziny,

luty - Msza św. z wezwaniem do czynu charytatywnego,

marzec - Nabożeństwo pokutne połączone z Drogą Krzyżową,

kwiecień - Dziękczynna Eucharystia za dzieło odkupienia,

maj - Nabożeństwo dziękczynne za otrzymany sakrament bierzmowania,

czerwiec - Udział w uroczystości Bożego Ciała i oktawie, podziękowanie za rok nauki, katechezy, radosne i wdzięczne Ciebie Boga wysławiamy[xiii].

 

Bp Z. Pawłowicz podaje ogólne schematy i propozycje tych comiesięcznych nabożeństw. Do udziału w tych nabożeństwach zachęca rodziców, chrzestnych bądź świadków bierzmowania. Są tam również propozycje czynnego włączania się uczniów w liturgię proponowanych nabożeństw. Zachęca się kandydatów do bierzmowania do systematycznego korzystania z sakramentu pokuty, zalecając, by nabożeństwa te odbywały się w tygodniu, w którym przypada I piątek miesiąca.

Ośrodek krakowski przygotował pięć celebracji liturgicznych w zbiorze Niech zstąpi Duch Twój[xiv]. Koncentrują się one również wokół Eucharystii i wprowadzają konsekwentnie pewne obrzędy jak: odnawianie przyrzeczeń chrzcielnych, wręczenie krzyży, nabożeństwo przekazania Modlitwy Pańskiej. Ponadto w materiałach tych proponuje się nabożeństwo na zakończenie I etapu przygotowania do bierzmowania (kl. VIII) i nabożeństwo na rozpoczęcie bezpośredniego przygotowania do bierzmowania (szkoła ponadpodstawowa), a także nabożeństwo dopuszczenia do sakramentu bierzmowania, nabożeństwo wigilii przyjęcia sakramentu bierzmowania i Eucharystia po przyjęciu bierzmowania. Najbardziej, wydaje się, ułatwiającą pracę katechetom jest agenda liturgiczna opracowana przez ośrodek tarnowski Na przyjście Ducha Świętego[xv]. Uwzględnia ona zdobycze ośrodka gdańskiego, wprowadza jednak więcej obrzędów, bardziej włącza rodziców i parafię w przygotowanie kandydatów do bierzmowania. Podaje również materiał homiletyczny na comiesięczne nabożeństwa, trzy konferencje ascetyczne na triduum przygotowujące bezpośrednio do bierzmowania oraz trzy konferencje do rodziców. W opracowaniu tarnowskim przewiduje się w każdym miesiącu obrzędy przygotowujące do bierzmowania. I tak:

wrzesień - Obrzęd wpisania kandydata do bierzmowania,

październik - Przyjęcie przez kandydatów różańców,

listopad - Procesja wstawiennicza za zmarłych,

grudzień - Przyjęcie światła i odnowienie przyrzeczeń chrzcielnych,

styczeń - “Wdzięczne kolędowanie” przy żłobku (6 stycznia),

luty - Przyjęcie medalika i ofiarowanie swojego powołania,

kwiecień - Podjęcie pokuty i wdzięczność za odkupienie,

maj - Przyjęcie Pisma św. i zawierzenie Maryi,

czerwiec - Przyjęcie błogosławieństw i poświęcenie się Najświętszemu Sercu Pana Jezusa[xvi].

 

Materiały przewidują udział w nabożeństwach rodziców, chrzestnych, ewentualnie świadków bierzmowania i całej wspólnoty parafialnej. Sugeruje się katechetom, by przy okazji tych nabożeństw, zachęcali młodzież do przystępowania do sakramentu pokuty. Formacji sumienia młodzieży powinien również służyć materiał do katechez o przykazaniach, opracowany w oparciu o Katechizm... oraz wykaz odpustów ogłoszony dekretem Penitencjarii Apostolskiej 29 czerwca 1969 r.[xvii]

a. Wdrażanie do apostolstwa

Materiały ośrodka gdańskiego i tarnowskiego podejmują próbę wdrażania kandydatów do apostolstwa. Materiały

gdańskie proponują następujące czyny apostolskie:

wrzesień - Przestudiowanie Listu do młodych Ojca św. Jana Pawła II i podjęcie próby realizacji proponowanych tam zadań,

październik - Czynny udział w “Tygodniu Miłosierdzia”,

listopad - Czynny udział w uroczystości Wszystkich Świętych i Dniu Zadusznym; porządkowanie cmentarza i zaniedbanych grobów,

            grudzień - Przygotowanie paczek dla biednych na święta; zorganizowanie stoiska (kiermasz) z książkami religijnymi,

styczeń - Czynny udział w “Tygodniu modlitw o jedność chrześcijan”,

luty - lektura książki religijnej w czasie ferii,

marzec - Udział w “Tygodniu trzeźwości” (przyrzeczenia trzeźwościowe), w nabożeństwach Drogi Krzyżowej i Gorzkich Żali; pielgrzymka na Kalwarię, do kościoła św. Krzyża, gdzie są relikwie,

kwiecień -udział w nabożeństwach Wielkiego Tygodnia,

maj - udział w nabożeństwach majowych,

czerwiec - lektura religijna w czasie wakacji[xviii].

Autorzy z ośrodka tarnowskiego bardziej precyzują zadania apostolskie ale pozostawiają je do wyboru samemu kandydatowi. I tak:

 

wrzesień - Wyrażanie Bogu wdzięczności za “bycie w Kościele”; w wieczornym rachunku sumienia kandydat zwraca uwagę na swoją odpowiedzialność za kolegów (zachęta do systematycznej nauki, kultury bycia); możliwość codziennego odmawiania Pod Twoją obronę, np. w godzinie Apelu Jasnogórskiego,

październik - Uczenie się składania ofiar duchowych; włączenie się w tworzenie róż różańcowych choćby na jeden rok; włączenie się w “budowanie” wspólnoty parafialnej,

listopad - Rozumienie znaczenia wspólnej modlitwy; opieka nad cmentarzami, grobami żołnierzy i bohaterów narodowych; zwrócenie uwagi na patrona parafii,

grudzień - Uczenie się pracy nad sobą, postawy liczenia bardziej na Boga niż własne siły; przygotowanie Wigilii w rodzinie; podejmowanie czynów miłosierdzia (pomoc biednym, odwiedzenie chorych),

styczeń - Zachęta do lepszego wykorzystania czasu, sumiennego wypełniania obowiązków w rodzinie, możliwość przygotowania materiału na katechezę: “Jak uchronić się przed nałogami?”; modlitwa za rodziców; wyrażenie wdzięczności Bogu i rodzicom za dar życia,

luty - Odczytywanie swojego powołania; modlitwa o powołania duchowe, misyjne; przygotowanie wypracowania podczas ferii o parafii i pracy duszpasterzy,

marzec - Zwrócenie uwagi na poważne traktowanie modlitwy porannej i wieczornej; przygotowanie się do spowiedzi generalnej; odpowiedzialność za życie wiary we własnej rodzinie; odpowiedzialność za atmosferę domową; w razie konieczności troska o nawrócenie swoich bliskich; udział w nabożeństwach Wielkiego Postu,

            kwiecień - Docenienie wspólnej modlitwy w rodzinie; modlitwa o nawrócenie grzeszników; w piątki odmawianie

             “Koronki do Miłosierdzia Bożego”, przed spowiedzią “wieczór pokuty” (bez tv, z rachunkiem sumienia, ciszą i   

            modlitwą),

maj - Akt ofiarowania się Matce Bożej; udział w pielgrzymce do sanktuarium,

czerwiec - Postanowienie comiesięcznej spowiedzi i częstej Komunii św.; stały spowiednik przynajmniej na jeden rok; włączenie się w jakąś grupę apostolską w parafii; nie rezygnowanie ze służby ołtarza, włączenie się do prac KSM, do zadań “bycia” apostołem młodych; udział w katechizacji w szkole ponadpodstawowej[xix].

 

4. We wspólnocie i dla wspólnoty (podmiot i miejsca przygotowania)

 

Wiele kontrowersji w kwestii przygotowania do bierzmowania budzi wiek kandydata i miejsce jego przygotowania. Stąd istnieje potrzeba uwzględnienia warunków, jakie winien spełnić podmiot przystępujący do sakramentu bierzmowania, a także ukazania zadań podmiotu wspomagającego kandydata do bierzmowania.

 

4.1. Warunki przyjęcia sakramentu bierzmowania

Przyjęcie omawianego sakramentu powinno być ważne, owocne, prawomocne i godne. Przyjęcie ważne jest wtedy, gdy przyjmujący ten sakrament, dziecko, czy dorosły jest ochrzczony i jeszcze nie bierzmowany i gdy ma intencję przynajmniej habitualną. W tym miejscu należy uwzględnić kontrowersje w sprawie wieku bierzmowanego. Kodeks Prawa Kanonicznego stwierdza, sakrament bierzmowania wierni powinni przyjmować w pobliżu wieku rozeznania (Kanon 891). Katechizm Kościoła Katolickiego zaś, wydaje się przestrzegać przed jakimikolwiek manipulacjami w sprawie dopuszczania bądź niedopuszczania do bierzmowania. Jeżeli mówi się czasem o bierzmowaniu jako o sakramencie dojrzałości chrześcijańskiej, to nie należy mylić dojrzałego wieku wiary z dojrzałym wiekiem rozwoju naturalnego. Nie można także zapominać, że łaska chrztu jest łaską darmowego i niezasłużonego wybrania. Nie potrzebuje ona “potwierdzenia”, by stać się skuteczną. Przypomina to św. Tomasz: Wiek fizyczny nie stanowi dla duszy przeszkody. Tak więc nawet w dzieciństwie człowiek może osiągnąć doskonałość wieku duchowego, o której mówi Księga Mądrości (4, 8): Starość życia jest czcigodna nie przez długowieczność i liczbą lat się jej nie mierzy. W ten sposób wiele dzieci dzięki mocy Ducha Świętego, którą otrzymały, walczyło odważnie i aż do przelania krwi dla Jezusa (KKK nr 1308). Nadto Katechizm za Kodeksem (kanon 890) przypomina, że każdy ochrzczony powinien otrzymać sakrament bierzmowania (KKK 1306). Zachodzi zatem pytanie, o odpowiedni czas przyjęcia bierzmowania (KPK kanon 890). Jakie racje, teologiczne czy natury psychologicznej i pastoralnej powinny decydować o wieku bierzmowanego?

Zachodzi też dalsze pytanie: jak rozumieć racje teologiczne w świetle Katechizmu (nr 1306), które brzmią następująco: Każdy ochrzczony jeszcze nie bierzmowany może i powinien otrzymać sakrament bierzmowania. Skoro chrzest, bierzmowanie i Eucharystia stanowią jedność, “wierni są obowiązani przyjąć ten sakrament w odpowiednim czasie; chociaż sakrament chrztu jest ważny i skuteczny bez bierzmowania i Eucharystii, to jednak wtajemniczenie chrześcijańskie pozostaje nie dopełnione (KKK nr 1306). W świetle powyższych stwierdzeń, jakich racji wymaga tendencja przesuwania terminu bierzmowania na czas szkoły ponadpodstawowej? Czy racja, która zakłada odpowiedni wiek u kandydatów, który pozwala na świadome zdanie sobie sprawy z obowiązków, jakie ten sakrament na nich nakłada (Sacrosanctum  concilium nr 71)? Czy mogą przeważyć racje natury psychologicznej, duszpasterskiej, by wtajemniczenie chrześcijańskie było długo nie dopełnione?[xx] Przyjęcie bierzmowania jest o w o c n e, jeśli przystępujący do bierzmowania jest w stanie łaski uświęcającej, p r a w o m o c n e, gdy w pełni uczestniczy w prawach katolika i  g o d n e, gdy spełnia wszystkie przepisy związane z przyjęciem bierzmowania.

 

4.2. Wspólnota parafialna

We wspólnocie parafialnej w sposób szczególny dokonuje się przywiązanie i identyfikacja z Kościołem zarówno lokalnym jak i powszechnym. We wszystkich omawianych ośrodkach przygotowanie do bierzmowania wiąże się z parafią miejsca zamieszkania kandydata. O ile ośrodek gdański i krakowski wiąże z parafią tzw. etap przygotowania bliższego i bezpośredniego, o tyle ośrodek tarnowski wiąże również z parafią przygotowanie dalsze, które obejmuje klasę siódmą. Nie zrezygnowano w tej klasie z tzw. “egzaminu” z katechizmu. Przeprowadza się go jednak nie w szkole, ale przy parafii, w obecności ks. proboszcza i rodziców. Czyni się to niezależnie, czy w parafii odbywa się wizytacja katechetyczna z okazji wizytacji kanonicznej. Klasy siódme są wtedy wyłączone z wizytacji i osobno spotykają się z wizytatorem dekanalnym przy parafii. Na ogół wszędzie, etap przygotowania bliższego, wiąże się z parafią i koncentruje głównie wokół Eucharystii. Szczególną rolę odgrywa ks. proboszcz jako ordynariusz przygotowania. On zaprasza całą parafię do modlitwy w intencji bierzmowanych, przyjmuje od kandydatów prośby o przyjęcie do bierzmowania. On licząc się z opinią katechetów, dopuszcza ostatecznie do bierzmowania. On zleca przygotowanie liturgii katechetom. On jej zazwyczaj przewodniczy. On spotyka się z rodzicami kandydatów, chrzestnymi, bądź świadkami bierzmowania. On też może ustalać szczegółową problematykę konferencji do kandydatów, rodziców, świadków bierzmowania. On czuwa nad przebiegiem bierzmowania. On też zleca organizowanie rocznic bierzmowania, a zwłaszcza w uroczystość Zesłania Ducha Świętego, która może być taką właśnie powszechną rocznicą bierzmowania dla całej parafii.

 

4.3. Rodzina

Zawsze należy przywiązywać dużą wagę do udziału rodziny w przygotowaniu do bierzmowania (KKK kanon 890). Pomijając udział rodzin patologicznych, choć i tu czasem są pozytywne wyjątki, rodziny na ogół chętnie włączają się w to przygotowanie. Ośrodek tarnowski proponuje, by ks. proboszcz i katecheci spotykali się 3 razy w roku z rodzicami uczniów klas siódmych, a mianowicie na początku września, kiedy to informuje się rodziców o zasadach przygotowania ich dzieci do bierzmowania; następnie na początku Wielkiego Postu, kiedy to omawia się z rodzicami zagadnienia wychowawcze dorastającej młodzieży (tu katecheci mają okazję do dzielenia się swoimi spostrzeżeniami i doświadczeniami z realizacji przygotowania bo bierzmowania). Niekiedy rodzice uczestniczą w dodatkowych katechezach swych dzieci, często sprawdzających wyniki nauczania. I wreszcie od Wielkanocy do 15 maja, odbywają się w obecności rodziców i ks. proboszcza tzw. “egzaminy” przed bierzmowaniem. Egzaminy przeprowadzają dekanalni wizytatorzy religii. Tzw. “egzamin” kończy pierwszy etap dalszego przygotowania do bierzmowania. O wiele większego zaangażowania rodziców oczekuje się na drugim, bardziej formacyjnym etapie przygotowania do bierzmowania. Etap ten obejmuje młodzież z klas ósmych. Rodzice zaproszeni są na comiesięczne nabożeństwa przy parafii zamieszkania. W czasie tych nabożeństw rodzice mają się włączać w obrzędy przygotowujące do bierzmowania.

I tak: rodzice otrzymują na pierwszym spotkaniu (początek września) specjalne blankiety - prośby o przyjęcie ich dziecka na kandydata do bierzmowania. Na jednej stronie blankietu jest prośba ucznia o przyjęcie na kandydata; prośbę tę podpisuje kandydat i rodzice; na drugiej zaś stronie kandydat podaje swoje dane personalne, łącznie z datą chrztu. Tę prośbę składają kandydaci po uprzednim wystąpieniu przedstawiciela rodziców, proszącym w imieniu rodziców o przyjęcie dzieci do grona kandydatów. Ceremonia ta odbywa się podczas wrześniowego nabożeństwa w parafii. Warto dodać, że ośrodek krakowski opracował wzór takiej prośby. Jest ona skierowana do biskupa.

 

W październiku rodzice lub chrzestni wręczają, przekazują dzieciom różańce.

W listopadzie przedstawiciel rodziców prowadzi różaniec w czasie procesji wstawienniczej za zmarłych.

Z kolei w grudniu uczniowie wręczają rodzicom program Wigilii w rodzinie chrześcijańskiej.

W styczniu (6 stycznia), kandydaci do bierzmowania biorą do domu poświęconą kredę, by tam wpisać litery oznaczające imiona mędrców składających hołd Jezusowi.

W lutym rodzice wręczają kandydatom do bierzmowania medaliki.

W marcu delegaci rodziców z poszczególnych grup klasowych proszą ks. proboszcza o dopuszczenie kandydatów do bierzmowania.

W kwietniu rodzice urządzają w domu tzw. “wieczór pokuty”.

W maju przekazują swym dzieciom egzemplarz Pisma św. i dokonują intronizacji w domu.

W czerwcu poświęcają swoją rodzinę Bożemu Sercu Pana Jezusa[xxi].

 

4.4. Grupa katechetyczna

Jest rzeczą idealną, gdy grupa klasowa stała się małą wspólnotą religijną, w której katechizowani są dla siebie nawzajem świadkami wiary. Stworzenie takiej grupy jest niezwykle trudne. Zależy ono m.in. od tego jak w grupie klasowej jest postrzegany sam katecheta i jak katechizuje. Jego odniesienie do uczniów rzutuje także na relacje uczniów do Boga, ponieważ przekształcenie całej klasy w grupę religijną, przekracza zazwyczaj obiektywnie możliwości katechety, stąd proponuje się (doświadczenia kieleckie), aby klasę podzielić na 6 osobowe grupy. Te pod kierunkiem animatora grupy mają przekształcać się we wspólnotę religijną. Działanie takiej grupy wykracza poza ramy katechezy.

 

4.5. Animatorzy parafialni

W diecezji Linz (Austria)  dobre efekty daje przygotowanie uczniów klas szóstych i siódmych szkoły podstawowej w oparciu o animatorów wolontariuszy. Przed rozpoczęciem przygotowania do bierzmowania ks. proboszcz zaprasza chętnych, zaangażowanych katolików, by ci podjęli trud przygotowania uczniów do bierzmowania w ramach parafii. Zazwyczaj zgłaszają się chętni do pełnienia tej funkcji. Wówczas ks. proboszcz dzieli kandydatów do bierzmowania na ośmioosobowe grupy i przydziela im animatora - przewodnika. Jest nim osoba dorosła. Wcześniej jednak ks. proboszcz przygotowuje animatorów do nowych zadań i daje im odpowiednie materiały do prowadzenia spotkań z kandydatami. W trakcie pracy z kandydatami animatorzy przychodzą co tydzień na odprawy do ks. proboszcza. Animatorzy spotykają się co tydzień ze swoimi grupami. Z nimi rozmawiają na tematy religijne, modlą się, udają się na wycieczki, nawet na zajęcia sportowe. Rozmawiają w grupach na wszelkie tematy. Animator dla takiej grupy jest przewodnikiem - przyjacielem. Cieszy się w niej wysokim autorytetem. Funkcji bowiem takich animatorów, podejmują się katolicy wykształceni, szanowani w danym środowisku. Czas przygotowania tego typu trwa niestety, zdaniem animatorów zbyt krótko, bo ok. pół roku. Mimo to pozwala na uformowanie przynajmniej u pewnej części kandydatów do bierzmowania postaw otwartych, aktywnych, zaangażowanych w życie parafii i dumnych z faktu przynależności do Kościoła. Należałoby się zatem zastanowić, czy tych doświadczeń nie należałoby przenieść na grunt polski. Nauczyciel, lekarz, inżynier, urzędnik - katolik, prowadzący tego typu zajęcia w grupie być może przełamałby stereotyp katolika, człowieka dobrego, ale biernego, kryjącego się ze swoją religijnością, bojącego się o posądzenie go o klerykalizm czy bigotyzm.

 

5. Etapy przygotowania do bierzmowania i zajęcia z bierzmowanymi

 

O ile dawniej okres przygotowania do bierzmowania był krótki i udzielano bierzmowania niejako z marszu, o tyle w nowych uwarunkowaniach charakteryzujących się postępującą laicyzacją, osłabieniem wiary w rodzinach, zmasowanego ataku na wszystkie wymiary życia religijnego, instytucje i autorytety religijno-moralne okres przygotowania do bierzmowania powinien ulec wydłużeniu. Podzielono zatem, najpierw w ośrodku tarnowskim, a następnie w Krakowie, okres przygotowania do bierzmowania na trzy etapy, a mianowicie przygotowanie dalsze, bliższe i bezpośrednie.

 

5.1. Przygotowanie dalsze

Ramowy program nauczania religii koncentruje nauczanie począwszy od klasy piątej szkoły podstawowej wokół sakramentu bierzmowania. Termin “przygotowanie dalsze” odnosi się w diecezji tarnowskiej do klasy siódmej szkoły podstawowej, a w archidiecezji krakowskiej do klasy ósmej. W okresie tym kształtuje się świadomość bycia bierzmowanym, uczy się znajomości katechizmu, głównie podstawowych prawd wiary oraz wdraża się do postaw apostolskich. Przygotowanie to mieści się w ramach katechizacji przewidzianej programem. Treści te ubogacone są dodatkowymi jednostkami zawartymi w Katechizmie bierzmowanych (Tarnów), w materiałach dla ucznia Niech zstąpi Duch Twój (Kraków) czy Otrzymacie Jego moc (Kielce). Przygotowanie dalsze kończy się zazwyczaj tzw. “egzaminem”.

 

5.2. Przygotowanie bliższe

Obejmuje ono w diecezjach:  tarnowskiej, przemyskiej uczniów z klas ósmych, a w archidiecezji krakowskiej, czy rzeszowskiej w pierwszej klasie szkoły ponadpodstawowej. W okresie tym zwraca się uwagę głównie na postawę religijno-moralną, na religijne zachowanie kandydata do bierzmowania, tj. udział w comiesięcznych nabożeństwach, praktykowanie sakramentu pokuty, udział w rekolekcjach, uczestnictwo w katechezach, w życiu parafialnym. Poważne wykroczenie natury moralnej jak kradzieże, przynależność do grup przestępczych, pijaństwo itp. powoduje odroczenie terminu bierzmowania. W dopuszczeniu do bierzmowania, które czyni proboszcz miejsca zamieszkania kandydata liczy się także opinia katechety; w przypadkach trudnych także opinii szkoły, sąsiedztwa, grupy klasowej itp. Przygotowanie bliższe o charakterze formacyjnym owocuje, zdaniem katechetów, bardziej dojrzałym i odpowiedzialnym praktykowaniem bierzmowania. Katecheci napotykają na mniejszą liczbę trudności natury wychowawczej w klasach ósmych i zauważają częstsze niż dotychczas przystępowanie uczniów do sakramentu pokuty. Na daleko idące wnioski z tego przygotowania jest jeszcze za wcześnie.

 

5. 3. Przygotowanie bezpośrednie

Tuż przed przyjęciem sakramentu bierzmowania organizuje się triduum przygotowujące bezpośrednio do bierzmowania. W dotychczasowej praktyce przed przyjęciem do bierzmowania urządzano nowennę do Ducha Świętego, nazywaną w diecezji tarnowskiej “Jasnymi dniami”. Były to specjalne nabożeństwa połączone z konferencjami ascetycznymi dla kandydatów do bierzmowania. Ponieważ te nabożeństwa urządza się co miesiąc, stąd te “Jasne dni” sprowadzono do triduum. Dni te są modlitewnym oczekiwaniem na przyjęcie Ducha Świętego. W tym czasie odbywa się praktyczne przygotowanie kandydatów do uczestnictwa w uroczystości i samego przyjęcia bierzmowania. Wtedy też kandydaci wraz z rodzicami i świadkami bierzmowania przystępują do sakramentu pokuty. Ośrodek krakowski proponuje zakończenie bezpośredniego przygotowania uroczystym dziękczynieniem - Eucharystią nazajutrz po otrzymaniu bierzmowania[xxii].

 

Zakończenie

 

Niektóre dziedziny pracy z bierzmowanymi, nawet najlepsze przygotowanie i wzorowy przebieg liturgii bierzmowania nie przyniosą oczekiwanych skutków w życiu bierzmowanych, jeśli nie pogłębią świadomości ściślejszej więzi z Duchem Świętym, Chrystusem i Kościołem. Bierzmowani powinni zachować potrzebę stałego otwierania się na Ducha świętego, wrażliwość na Jego działanie. Tym zadaniom może służyć stała opieka duszpasterska nad bierzmowanymi. Powinna się ona wyrażać w stworzeniu w parafii grup apostolskich (grupy opiekunów charytatywnych, członkowie żywego różańca, grupy opiekujące się kościołem parafialnym, schola, służba ołtarza, KSM, teatr religijny, animatorzy specjalni itp.).

Parafia powinna urządzać rocznice przyjęcia bierzmowania (w homiliach przypominać zadania bierzmowanych, odmawiać przyrzeczenia, robić rachunki sumienia z czynów apostolskich itp.). Można nadać wyjątkowy charakter uroczystości Zesłania Ducha Świętego. Wskazane byłoby urządzenie pielgrzymek bierzmowanych do wybranych przez katechetów sanktuariów. Pielgrzymkę taką, bierzmowani rozumieliby nie tylko jako wotum wdzięczności za wylanie na nich Ducha Świętego, ale także jako manifestację wiary, przynależności do Chrystusa i Jego Kościoła. Inną formą utrwalania błogosławionych owoców bierzmowania mogłyby być wakacyjne rekolekcje dla bierzmowanych. Takie rekolekcje zaczyna się praktykować w diecezji tarnowskiej. IV Synod Diecezji Tarnowskiej zaleca m.in. ażeby u wszystkich członków wspólnoty parafialnej stale budzić poczucie współodpowiedzialności za Kościół, pogłębiać ciągle świadomość o zamieszkaniu Ducha świętego w bierzmowanym i podkreślić wynikające z tego zobowiązania do walki z grzechem, te prawdy będą duszpasterze przypominali w naukach dla narzeczonych, dla rodziców i chrzestnych, w katechezach chrzcielnych, w naukach stanowych dla rodziców, młodzieży i innych zespołów parafialnych, a także na wywiadówkach, w czasie rekolekcji i misji oraz w okolicznościowych kazaniach, szczególnie w uroczystość Zesłania Ducha Świętego. Dla owocowania tego sakramentu w duszach mogą wiele uczynić spowiednicy, zwracając uwagę penitentów na moc, którą otrzymali w tym sakramencie[xxiii].

Tarnów, wrzesień 1997 r.

 

Zeszyty Katechetyczne  4 (1998) 8, s. 18-35

 


 

[i] Niech zstąpi Duch Twój. Celebracje liturgiczne związane z przygotowaniem i sprawowaniem sakramentu bierzmowania, pod red. ks. T. Panusia i ks. M. Rapacza, Kraków 1996; Niech zstąpi Duch Twój. Rekolekcje dla bierzmowanych, pod red. ks. M. Rapacza, Kraków 1996. Sakrament dojrzałości chrześcijańskiej, wyd III, Tarnów 1992; Katechizm bierzmowanych, pod red. bpa P. Bednarczyka, Tarnów 1978; Katechizm bierzmowanych, pod red. ks. B. Klausa, Tarnów 1997; Na przyjście Ducha Świętego. Przygotowanie do bierzmowania we wspólnocie parafialnej, pod red. ks. W. Burka i ks. B. Klausa, Tarnów 1995; bp Z. Pawłowicz, Sakrament bierzmowania. Katechezy i nabożeństwa przygotowujące do bierzmowania, Gdańsk 1992; Otrzymacie Jego moc, pod red. B. Noska i ks. T. Śmiecha, wyd. III, Kielce 1994.

[ii] J. Brudz, Bierzmowanie jako sakrament apostolstwa świeckich według II Soboru Watykańskiego, “Currenda” 118 (1968) nr 1 - 7 s. 130-131.

[iii] Tamże, s. 131.

[iv] Tamże, s, 132.

[v] Jan Paweł II, Bierzmowanie w Kościele - wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej, w: Wierzę w: Kościół jeden, Święty, powszechny i apostolski, Watykan 1996 s. 125-129;  Tenże, Przemówienia, Paryż 1997.

[vi] Otrzymacie Jego moc, jw.

[vii] Niech zstąpi Duch Twój, Refleksje... jw.

[viii] Katechizm bierzmowanych, pod red. ks. B. Klausa, jw.

[ix] Sakrament dojrzałości chrześcijańskiej, jw.

[x] Pawłowicz, jw. s. 29-144

[xi] Niech zstąpi Duch Twój, katechezy, jw.

[xii] Życie Boże. Przygotowanie do sakramentu bierzmowania, pod red. bpa E. Dajczaka cz. I, Zielona Góra 1997.

[xiii] Pawłowicz, jw. s. 147-157.

[xiv] Niech zstąpi Duch Twój. Celebracje ... jw.

[xv] Na przyjście Ducha Świętego... jw. s.18-82.

[xvi] Tamże

[xvii] Tamże, s. 211-214.

[xviii] Pawłowicz, s. 161-164.

[xix] Na przyjście Ducha Świętego... jw. s.18-82.

[xx] Jan Paweł II, jw. 128.

[xxi] Na przyjście Ducha Świętego ... jw. s. 18-82,

[xxii] Niech zstąpi Duch Twój. Celebracja ...  jw. s. 66-69.

[xxiii] IV Synod Diecezji Tarnowskiej, Instrukcja o przygotowaniu do sakramentu bierzmowania, Tarnów 1990, s. 263-264.

 

Strona główna | Struktura | Terminarz 2006/2007 | Dokumenty | Zeszyty katechetyczne | Pomoce | Linki | foto

W razie problemów lub pytań użyj tego kontaktu w sieci web: ks. Piotr Skiba
Ostatnia aktualizacja: 31 sierpnia 2006.