Archidiecezja 

Szczecińsko-Kamieńska

Wydział  Wychowania  Katolickiego

Kurii  Metropolitalnej

                      Adres strony: www.wwk.szczecin.kuria.pl

                      e-mail: wwk@kuria.pl

                      Adres:  Papieża Pawła VI nr 4; 71-459 Szczecin

                      Telefon: 0-91-454-22-92

                      Fax: 0-91/453-69-08     

                                                                                                                                                                                                  

                      redakcja ks. Piotr Skiba, e-mail: p.skiba@kuria.pl

 

Strona główna
Struktura
Terminarz 2006/2007
Dokumenty
Zeszyty katechetyczne
Pomoce
Linki
foto

Programy i podręczniki obowiązujące
w Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej

 

KONKURS

 BENEDYKT XVI W POLSCE

 

Ks. Jan Szpet

UAM Poznań

 

KATECHEZA  DOROSŁYCH DOCELOWĄ  FORMĄ  KATECHEZY

 

 

Doświadczenie i literatura katechetyczna zwracają uwagę, iż olbrzymi wysiłek wkładany w katechizację dzieci i młodzieży nie przynosi zadowalających efektów. Często dostrzega się dzisiaj zanik wiary czy też pewną niedojrzałość religijną. Poszukiwania odpowiedzi na przyczyny zaistniałych trudności kierują uwagę na katechezę dorosłych. Analiza tej  płaszczyzny życia Kościoła skłania do sformułowania problemu: czy katecheza dorosłych jest wystarczająco podjęta i realizowana? Wzrost bowiem zainteresowania tą formą działalności wśród kapłanów i świeckich nie zawsze utożsamia się z podjęciem jej w praktyce.

Promulgowane w 1997 roku Dyrektorium ogólne o katechizacji[i]  określa katechezę dorosłych - powtarzając za Ogólną instrukcją katechetyczną z 1971 r.[ii]  - jako  docelową formę katechezy, ku której skierowane są w pewien sposób wszystkie pozostałe formy/ 59/. Wyraża się to także w umiejscowieniu tekstu poświęconego tej formie katechezy. Autorzy Instrukcji  umieścili go w części V w punktach podejmujących problematykę katechezy dostosowanej  do wieku /77 - 97/ po wskazaniach odnoszących się do katechezy dzieci i młodzieży /92 - 97/. Dyrektorium  wprowadza nową hierarchię umiejscawiając problematykę katechezy dorosłych w części IV rozważając  katechezę dostosowania do wieku  na początku wskazań /172 - 176/. Dyrektorium zaznacza, że w środowisku katechetycznym, jakie stanowi parafia, katecheza dorosłych powinna nabrać pierwszorzędnego znaczenia, aby cała katecheza była w stanie rozwinąć swą skuteczność w misji ewangelizacyjnej parafii /258 /. W innym miejscu powie, że jest ona zasadą organizacyjną , która nadaje spójność różnym procesom katechetycznym ofiarowanym przez Kościół  partykularny/275/. Natomiast wyliczając wyzwania dla dzisiejszej katechezy dorośli zostali ukazani jako jej uprzywilejowani adresaci /33 /.

 

1. Racje przemawiające za prowadzeniem katechezy dorosłych

 

Można wskazać wiele racji uzasadniających potrzebę katechezy dorosłych. Są one natury teologiczno-duszpasterskiej, socjologicznej, psychologicznej, historycznej, pedagogicznej czy też wynikających z potrzeby nowej ewangelizacji.

 

a/ prowadzenie do dojrzałości wiary

Odwołując się do 1 listu św. Pawła do Koryntian i listu do Efezjan Dyrektorium wskazuje, że osoby, które otrzymały od Boga zaczątek wiary, mają prawo i zadanie doprowadzenia jej do dojrzałości. Nie wiąże się ona automatycznie z określonym wiekiem czy etapem życia. Stosownie do słów św. Pawła jako (...) miarę wielkości według pełni Chrystusa /Ef 4,13-14/ nie można rozumieć jej jako coś, co stanowi stały stan, lecz dynamicznie, jako ciągłe zdobywanie. Ostatecznym celem katechezy jest doprowadzić kogoś nie tylko do spotkania z Jezusem, ale do zjednoczenia, a nawet głębokiej z Nim zażyłości /80/. Podstawowymi zadaniami, które aktualizują cel katechezy, są: rozwijanie poznania wiary, wychowanie liturgiczne, formacja moralna, nauczanie modlitwy /85/, wtajemniczenie i wychowanie do życia wspólnotowego oraz wprowadzenie do posłannictwa misyjnego /86/. Katecheza służąc temu wzrostowi jest działaniem stopniowym /88/, uwzględniającym pierwszą ewangelizację, zapoczątkowującą powierzenie się Chrystusowi, wtajemniczenie czy mistagogię. O takiej dojrzałości trudno mówić w wieku dziecięcym.

 

b/ skuteczność oddziaływania katechetycznego wśród dzieci i młodzieży

W kontekście katechezy dorosłych właściwego znaczenia nabiera cała działalność katechetyczna Kościoła. Dyrektorium  stwierdza, że katechezę dorosłych należy uznać za docelową formę katechezy. Wynika z tego, że katecheza innych zakresów wiekowych powinna mieć ją jako punkt odniesienia oraz być z nią zestawiona w spójnym procesie katechetycznym w ramach duszpasterstwa diecezjalnego /59/.

Doświadczenie i literatura wyraźnie wskazują na niewystarczającą czy wręcz małą pedagogicznie skuteczność katechezy dzieci i młodzieży, gdy jest pozbawiona wsparcia katechezy dorosłych i nie uwzględnia rozwoju psychofizycznego, emocjonalnego i religijnego młodego człowieka.

W katechezie niezbędna jest łączność z życiem wspólnoty urzeczywistniającej życie wiary. Trzeba pamiętać, że lekcje religii odbywają się raz lub dwa razy w tygodniu w szkole tymczasem wpływ środowiska i dorosłych jest o wiele silniejszy, gdyż dokonuje się w szerszym wymiarze i w bezpośredniej relacji. Uwzględnienie rozwoju i dostosowanie do tego działań niezbędne jest i z tego powodu, że w okresie katechezy dzieci nie można przekazać dziecku całego depozytu, zabezpieczyć je pod względem religijnym na całe dalsze życie Niektóre prawdy są bowiem wówczas niezrozumiałe, dalekie, zbędne. Dziecko nie jest zdolne ich przyjąć. Nawet najlepiej prowadzona katecheza, jeśli zatrzyma się na teorii, nie osiąga celu. Musi być praktykowana i urzeczywistniana we wspólnocie kościelnej W przeciwnym wypadku w wieku dorosłym porzucone zostanie przygotowanie do życia sakramentalnego, apostolska gorliwość jako przeznaczone wyłącznie dla dzieci i młodzieży.

Nie zawsze wystarczająco pamięta się, że stała współpraca katechety z rodzicami dziecka stanowi wyjątkową okazję dla katechezy dorosłych

 

c/ racja historyczna

Do okresu oświecenia właściwymi uczestnikami katechezy byli dorośli. Już w czasach apostolskich działalność katechetyczna Kościoła nastawiona była na dorosłych. Dzieci były przygotowywane do chrztu, pouczane i wychowywane przez rodziców, dorosłych. Zasadniczą formą przygotowania do chrztu w wieku IV i V był katechumenat dorosłych. Dzieci i młodzież brały w nim udział jak gdyby przy okazji uczestnictwa z rodzicami. W okresie średniowiecza katecheza w formie kazań niedzielnych była skierowana do dorosłych.

Zainteresowanie katechezą dzieci pojawiło się dopiero w czasach reformacji. Oddolne inicjatywy Szkół Nauki Chrześcijańskiej, założone przez Castellino da Castello i propagowane przez Karola Boromeusza, organizowane dla dzieci i młodzieży, zostały nakazane przez Sobór Trydencki w 1546 r.  Czas od odrodzenia do oświecenia to czas katechezy dzieci, młodzieży i dorosłych.

Sytuacja  zmieniła się z chwilą wprowadzenia obowiązku szkolnego dla dzieci i młodzieży oraz nauki religii jako przedmiotu nauczania do szkół. Stopniowo rozpoczęła zanikać katecheza dorosłych.  Pewien jej powrót zaznaczył się po Soborze Watykańskim II.

 

d/ podejmowanie  przez świeckich różnego typu odpowiedzialności społecznej

Wzrastająca świadomość, że wszyscy chrześcijanie stanowią Kościół i są odpowiedzialni za losy chrześcijaństwa w świecie, uświadamia konieczność przygotowania ich do podejmowanych zadań. Zadaniem ich jest przekazywanie świadectwa ewangelicznego, czynienie obecnym chrześcijaństwa na wszystkich odcinkach życia indywidualnego, społecznego, politycznego, gospodarczego. Podejmują oni też rozmaite funkcje społeczne np. jako katecheci czy pracownicy różnych sektorów życia parafialnego. Aktywna rola i poczucie odpowiedzialności, jakiej oczekuje się od ludzi dorosłych, nie może być budowana na ignorancji religijnej i braku pogłębionej refleksji. Wobec małej liczby kapłanów i osób zakonnych działania te nabierają szczególnego znaczenia.

 

e/ potrzeba organicznego powiązania katechezy, liturgii i praktykowania miłości we wspólnocie

Dyrektorium bardzo mocno podkreśla rolę wspólnoty, którą widzi jako podstawowe środowisko ewangelizacyjnego oddziaływania i jako cel działania - doprowadzić człowieka do wspólnoty. Jest ona niezbędna, by przygotować członków do podjęcia i wypełnienia zadań związanych z wiekiem dojrzałym. Katecheza dzieci może uformować praktykujących chrześcijan, katecheza młodzieży może wychować przekonanych chrześcijan, ale rzeczywistą odpowiedzialność za Królestwo Boże na ziemi mogą podjąć tylko ludzie dojrzali, którzy zdołali rozwinąć w sobie społeczną odpowiedzialność wiary[iii].

Wspólnota chrześcijańska jest początkiem, miejscem i celem katechezy. Dzięki niej rodzi się głoszenie wiary, które zaprasza do nawrócenia i pójścia za Chrystusem. Ta wspólnota przyjmuje pragnących poznać i zaangażować się w nowe życie, towarzyszy katechizowanym i katechumenom, czyni uczestnikami swojego doświadczenia wiary i włącza do swojego łona / 254/.

Wspólnota urzeczywistnia konkretne życie wiary, które wyraża się w celebrowaniu wiary - liturgii, miłości braterskiej i działalności apostolskiej. Właściwe praktykowanie i urzeczywistnianie wiary wymaga odpowiedniego wprowadzenia i przygotowania od strony teoretycznej i praktycznej. Troską Kościoła musi być poziom życia wiary wspólnoty lokalnej.  Stąd zadaniem katechezy dorosłych ofiarowanej przez wspólnotę jest nadanie podstaw wierze realizując lub uzupełniając wtajemniczenie chrześcijańskie zapoczątkowane przez chrzest / 274 /. Katecheza, liturgia i praktyka życia wspólnoty muszą być ze sobą zintegrowane, a skuteczność jest wzajemnie uzależniona. Im wyższy będzie poziom katechezy, tym proporcjonalnie pełniejsze chrześcijańsko będzie życie i na odwrót - poziom życia wspólnoty wymaga pełniejszej katechezy. Fundamentalną pomocą w tym rozwoju jest katecheza dorosłych.

 

f/ poszukiwanie własnej tożsamości

Wielu chrześcijan  wystawionych na zmiany i niekiedy dość głębokie kryzysy /173/ przeżywa zagrożenie własnej wiary nie widząc do końca znaczenia wiary w budowaniu świata i rozwiązywaniu w jej świetle przeżywanych problemów. Wiara bywa spychana na margines życia stając się jedynie wartością życia prywatnego i wewnętrznego. Poczucie wykorzenienia wiary z dzisiejszego świata powoduje zagubienie. Rodzi  pytanie o tożsamość i specyfikę wiary chrześcijańskiej, potrzebę świadomości wiary i spójności z nią codziennego życia. Istnieje bowiem potrzeba odkrycia chrześcijaństwa autentycznego i ewangelicznego poza chrześcijaństwem zinstytucjonalizowanym. Duszpasterstwo Kościoła nie może ograniczać się do funkcji usługowej.  Wiara dorosłego powinna być stale oświecana, rozwijana, chroniona, by dzięki temu nabyć chrześcijańską mądrość, która nada  jedność, sens i nadzieje wielorakim doświadczeniom jego życia osobistego, społecznego i duchowego.

 

2. Adresaci katechezy

 

Człowiek potrzebuje katechizacji na każdym etapie rozwoju psychofizycznego oraz  rozwoju wiary.  Można wyróżnić cztery kategorie osób dorosłych, do których należy kierować odpowiednio stopniowaną, z uwzględnieniem poziomu zaangażowania religijnego, katechezę:

- wierzących, którzy spójnie przeżywają wybór wiary i szczerze pragną jego pogłębienia,

- ochrzczonych, którzy nie byli odpowiednio katechizowani lub nie doprowadzili do końca procesu wtajemniczenia chrześcijańskiego, albo oddalili się od wiary,

- nieochrzczonych, którym odpowiada właściwy katechumenat,

- pochodzących z innych wyznań chrześcijańskich, nie będących w pełnej komunii z Kościołem katolickim /DOK 172/.

 

3. Zadania katechezy dorosłych

 

Dyrektorium kreśląc ogólne zadania katechezy dorosłych stwierdza, iż powinna zaproponować wiarę chrześcijańską w jej całości, autentyczności i systematyczności, zgodnie z jej rozumieniem, jakie ma Kościół, stawiając na pierwszym planie głoszenie zbawienia, oświecając rozmaite dzisiejsze trudności, ciemności, nieporozumienia, przesądy i zastrzeżenia, pokazując wpływ duchowy i moralny orędzia, wprowadzając do czytania w wierze Pisma Świętego i do praktyki modlitwy /175/.

Podstawową rolę w tym działaniu winien odegrać Katechizm Kościoła  katolickiego oraz katechizmy dla dorosłych powstałe w ramach Kościołów lokalnych[iv].

W szczegółach winna więc:

a/ popierać formację i dojrzewanie życia w Duchu Chrystusa zmartwychwstałego      

Zadaniem katechezy dorosłych jest przygotowanie dojrzałego wyboru wiary chrześcijańskiej. Zakłada to przyjęcie na serio posłannictwa ewangelicznego. Nie można zbyt łatwo zakładać wyboru wiary u każdego człowieka. Stąd niezbędne jest popieranie formacji i dojrzewania w Duchu Chrystusa, które zakładają proces ewangelizacji i nawrócenia. Katecheza nie może ograniczyć się jedynie do przekazu  wiadomości, ale musi zmierzać do głębokiej i osobistej komunii z Jezusem. Środkami prowadzącymi do celu są pedagogia sakramentalna, która nie ogranicza się do sakramentalizmu, dni skupienia, kierownictwo duchowe

b/ wychowywać do właściwej oceny zmian społeczno-kulturowych społeczeństwa w świetle wiary

Zmienił się styl życia człowieka. Zmiany te wymagają nowej świadomości i nowych postaw. Wobec szeregu trudności i rozbieżności spojrzeń zadaniem katechezy dorosłych jest zmierzanie do pogłębienia interpretacji współczesnej egzystencji ludzkiej w świetle ewangelii. We współczesnej kulturze jest nie do przyjęcia, by chrześcijanin żył z wiadomościami świadczącymi o braku odpowiedniej kultury w sprawach życia chrześcijańskiego Opóźnienie byłoby szkodliwe dla chrześcijanina i chrześcijaństwa. Wychowanie do właściwej oceny zachodzących zmian winno wspomagać w wyborze prawdziwych wartości, określeniu niebezpieczeństw niesionych przez współczesną cywilizację oraz w zajęciu wobec tych zjawisk odpowiednich postaw.

c/ wyjaśniać dzisiejsze pytania religijne i moralne

Zmieniająca się sytuacje życia społecznego, ekonomicznego, politycznego i codziennego niesie ze sobą szereg nowych pytań dotyczących życia religijnego i moralnego. Dotykają one np. moralności publicznej i indywidualnej, kwestii społecznych czy wychowawczych młodego pokolenia. Istnieje więc potrzeba niesienia pomocy w odnalezieniu motywacji chrześcijańskiej. Brak jej podjęcia czy niejednoznaczność rozwiązań powoduje ustawiczne poszukiwania odpowiedzi w środowiskach, które mogą budzić niepokój.

d/ wyjaśnić relacje zachodzące między działaniem doczesnym i działaniem eklezjalnym

Zadaniem katechezy dorosłych jest ukazanie właściwych wymiarów obydwu płaszczyzn, ich wzajemnych relacji, różnic i oddziaływań. Integralną częścią tego działania jest społeczne nauczanie Kościoła.

e/ rozwijać racjonalne podstawy wiary

Ważną rolę w dojrzałej wierze odgrywa element poznawczy.  Stąd zadaniem katechezy jest przybliżenie prawd wiary i moralności chrześcijańskiej zgodnie z wymaganiami rozumu ludzkiego. Winno to zmierzać do ukazania racjonalności prawd, ale też faktu, że Ewangelia jest aktualna i bliska. Wymaga to skutecznego rozwijania duszpasterstwa myśli i kultury chrześcijańskiej. To z kolei pozwoli przezwyciężyć pojawiające się formy integryzmu, fundamentalizmu, arbitralnej i subiektywnej interpretacji zjawisk.

Należy zwrócić uwagę i na drugi aspekt wiary. Istnieje potrzeba nowego spojrzenia przez człowieka dorosłego na posiadane wiadomości religijne. Zadaniem katechezy jest ich wykorzystanie i ustawienie na poziomie człowieka dorosłego z uwzględnieniem kontekstu obecnej kultury pamiętając, że katecheza dzieci czy młodzieży nie zawsze dawały podstawy do krytycznego i naukowo poprawnego podejścia do życia. Prawdy wiary czy moralności chrześcijańskiej były przyjmowane w oparciu o autorytet przekazującego. Stąd należy zadbać o zaktualizowanie stanu posiadanych wiadomości i ich właściwe rozumienie poprzez pogłębienie i osadzenie ich w kontekście historycznym i teologicznym na poziomie wieku dojrzałego oraz odniesienie ich do nowej problematyki, którą niesie współczesna kultura.

 

f/ formować do przyjęcia odpowiedzialności za posłannictwo Kościoła i do umiejętności świadczenia chrześcijańskiego w społeczeństwie

Coraz bardziej dojrzałe uczestnictwo świeckich w posłannictwie Kościoła zwraca uwagę na potrzebę ich katechizowania. Zadaniem tego procesu jest wspomaganie człowieka dojrzałego w odkrywaniu, wartościowaniu i aktualizowaniu tego, co otrzymał, żyjąc we wspólnocie ludzkiej i we wspólnocie eklezjalnej, a także przygotowania go do podejmowania zadań w ramach tych wspólnot. W ten sposób będzie mógł przezwyciężyć zasadzki umasowienia i anonimowości, szczególnie częste w niektórych dzisiejszych społeczeństwach, które prowadzą do utraty tożsamości i pomniejszenia jakości i bogactw, które człowiek posiada / 175/.

 

4. Formy katechezy dorosłych

 

Sytuacja, w jakiej dokonuje się katecheza dorosłych, okoliczności, poziom wiary uczestników decydują o jej formach. Wśród nich można wymienić:

a/ katechezę wtajemniczenia chrześcijańskiego lub katechumenat 

Struktura tej formy katechezy jest uzależniona od stopnia wtajemniczenia chrześcijańskiego uczestników. Została ona wyrażona w Obrzędach chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych[v] /256/. Przyjmuje formę prekatechumenatu, katechumenatu czy mistagogii, polega na wspomaganiu w odkrywaniu i przeżywaniu ogromnych i nadzwyczajnych bogactw oraz  odpowiedzialności wynikającej z otrzymanego chrztu. Katecheza ta musi być ściśle związana ze wspólnotą chrześcijańską / 256, 258/,

b/ katechezę związaną z przeżywaniem okresów roku liturgicznego lub w formie np. misji

c/ doskonalącą katecheza tego typu jest katecheza adresowana do tych osób, którym zostają powierzone specjalne zadania w ramach wspólnoty np. katecheci, zaangażowani w apostolacie świeckich

d/ katechezę związaną ze znaczącymi wydarzeniami życia

Są  okresy życia ludzkiego, kiedy człowiek w sposób szczególny nastawiony jest na poszukiwanie prawdziwego sensu życia. Można  zaliczyć do nich przygotowanie do sakramentu małżeństwa, chrztu dzieci i innych sakramentów wtajemniczenia chrześcijańskiego / 258/; przeżywanie krytycznych okresów życia, jak dojrzewanie, choroba. Wymagają one ściśle określonej katechezy.

Taką formą katechezy są także spotkania z rodzicami dzieci katechizowanych oraz z wychowawcami, stanowiące pomoc w dobrym wypełnieniu misji wychowawczej, przez co przyczyniają się do budowania Kościoła /179/. Fundamentalne znaczenie mogą mieć spotkania przedsakramentalne, np. przygotowania do małżeństwa, do chrztu i do pierwszej Komunii świętej dzieci itp / 258/,

e/ katechezę z okazji szczególnych doświadczeń

Niektóre doświadczenia przeżywane przez człowieka mogą rodzić zagubienie, inne natomiast ubogacenie wewnętrzne Z tego powodu wymagają one katechezy, która przyniesie światło i wsparcie ze strony słowa Bożego

f/ katechezę odnoszącą się do chrześcijańskiego korzystania z czasu wolnego

Ta forma podejmuje zwłaszcza problemy związane z okresem wakacji oraz podróży turystycznych.

g/ kursy katechezy systematycznej, organicznej i stałej

Winny one stanowić  podstawowy wymiar działalności katechetycznej w odniesieniu do ludzi dorosłych /176, 261/, a obejmować poważne studium nauki chrześcijańskiej oraz stanowić poważną formację religijną otwartą na wszystkie elementy życia chrześcijańskiego /262/.

 

5. Katecheta

Szczególnym czynnikiem skuteczności katechezy jest osoba katechety. W katechezie dorosłych wymaga to zwrócenia szczególnej uwagi na dobór personalny i cechy katechety, oraz jego formacja. Brak właściwego przygotowania i uformowana katechety naraża  na niebezpieczeństwo jakość katechezy. Celem formacji winno być przygotowanie do podjęcia odpowiedzialności i uzdolnienie do przekazywania w imieniu Kościoła prawdy, a także prowadzenie do takiego kształtowania tożsamości katechety, by jego jedność i harmonia były widziane w optyce chrystocentrycznej i budowane wokół głębokiej zażyłości z Chrystusem i z Ojcem w Duchu Świętym /235/. Formacja winna obejmować  jego wymiar ludzki i chrześcijański /33, 238/.

6. Odpowiedzialni za organizację katechezy dla dorosłych

Odpowiedzialność za zorganizowanie i prowadzenie katechezy dorosłych spoczywa przede wszystkim na Kościele partykularnym Jego troska winna zaznaczać się na dwóch płaszczyznach: zagwarantowania wspólnocie spójnego procesu chrześcijańskiego wtajemniczenia dla dzieci, młodzieży i dorosłych oraz katechezy stałej dla dorosłych chrześcijan / 33, 59, 274-275/. Pierwszorzędnego znaczenia winna nabrać też katecheza dorosłych we wspólnocie parafialnej, podstawowej wspólnocie wychowującej. Jest to warunkiem rozwoju skuteczności w podejmowanej przez parafię misji ewangelizacyjnej /257 - 258, 261 - 263/.

 

Poznań, marzec 1998

 

Zeszyty Katechetyczne  4 (1998) 9, s. 24-34.

[i] Watykan 1997. Odtąd skrót: DOK. Numery odnoszą się do punktów dokumentu

[ii] Watykan 1971. Odtąd skrót: DCG

[iii] Jh. COLOMB, Obecny stan katechizacji w całokształcie Kościoła, Concilium 1970, nr 1-5, s.167.

[iv] W Polsce trwają prace nad zredagowaniem katechizmu dla dorosłych w zespole kierowanym przez ks. prof. J. Charytańskiego.

[v] Dla diecezji polskich ukazały się nakładem Księgarni św. Jacka w Katowicach w 1988 r.

 

Strona główna | Struktura | Terminarz 2006/2007 | Dokumenty | Zeszyty katechetyczne | Pomoce | Linki | foto

W razie problemów lub pytań użyj tego kontaktu w sieci web: ks. Piotr Skiba
Ostatnia aktualizacja: 31 sierpnia 2006.